Amortisman, uzun süre kullanılacak bir varlığın maliyetinin, alındığı yıl tek seferde gider yazılmak yerine kullanım ömrüne yayılarak gidere dönüştürülmesidir. Mantığı basittir: beş yıl kullanılacak bir tezgahın maliyeti, o beş yılın her birine düşer.
Amaç muhasebe kaydının gerçeği yansıtmasıdır. Tezgahı alan işletme parayı bir kez ödemiştir ama faydayı yıllara yayarak elde eder. Maliyetin tamamını ilk yıla yazmak o yılı olduğundan zararlı, sonraki yılları olduğundan kârlı gösterirdi.
Genel ölçüt üç şartın birlikte sağlanmasıdır: varlık işletmede bir yıldan uzun süre kullanılacaktır, yıpranmaya veya değer kaybına tabidir ve belirli bir tutarın üzerindedir.
| Ayrılır | Ayrılmaz |
|---|---|
| Makine, tezgah, üretim ekipmanı | Arsa (yıpranmaz) |
| Bina ve tesisler | Satmak için alınan ticari mal (stoktur) |
| Taşıtlar | Belirlenen haddin altında kalan küçük demirbaşlar |
| Demirbaş, mobilya, bilgisayar | Kiralanan varlığın kendisi (kira gideridir) |
| Bazı maddi olmayan haklar |
Doğrudan gider yazılabilecek küçük tutarlı varlıkların haddi ve varlık türlerine göre faydalı ömür süreleri mevzuatla belirlenir ve düzenli olarak güncellenir. Oranlar ve hadler mevzuatla değişir; bu yazıdaki sayısal örnekler yöntemi göstermek içindir. Güncel oran ve hadler için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın yayımladığı düzenlemelere bakın veya mali müşavirinize danışın.
En yaygın ve en basit yöntemdir; maliyet, faydalı ömre eşit olarak bölünür. Her yıl aynı tutar gider yazılır.
Örnek — 600.000 TL değerinde bir tezgah, faydalı ömrü 5 yıl varsayılsın. Yıllık amortisman oranı 1 ÷ 5 = %20, yıllık tutar 120.000 TL olur:
| Yıl | Amortisman | Birikmiş | Net değer |
|---|---|---|---|
| 1 | 120.000 | 120.000 | 480.000 |
| 2 | 120.000 | 240.000 | 360.000 |
| 3 | 120.000 | 360.000 | 240.000 |
| 4 | 120.000 | 480.000 | 120.000 |
| 5 | 120.000 | 600.000 | 0 |
Bu yöntemde amortisman ilk yıllarda daha yüksek, sonraki yıllarda daha düşük ayrılır. Oran her yıl kalan net değere uygulanır, sabit tutara değil. Gerekçesi, birçok varlığın ilk yıllarda daha hızlı değer kaybetmesidir.
Vergi mevzuatında bu yöntemin oranı ve üst sınırı ayrıca düzenlenmiştir; ayrıca yöntem seçimi ve yöntemler arası geçiş kurallara bağlıdır. Uygulamada seçim genellikle vergi planlaması açısından değerlendirilir — ilk yıllarda daha yüksek gider yazmak o yılların matrahını düşürür. Oranlar ve hadler mevzuatla değişir; bu yazıdaki sayısal örnekler yöntemi göstermek içindir. Güncel oran ve hadler için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın yayımladığı düzenlemelere bakın veya mali müşavirinize danışın.
Amortisman ayrılmış bir varlık satıldığında, satış bedeli ile net defter değeri karşılaştırılır. Net defter değeri, maliyetten birikmiş amortismanın düşülmesiyle bulunur.
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Satış bedeli > net defter değeri | Aradaki fark kâr olarak kaydedilir |
| Satış bedeli < net defter değeri | Aradaki fark zarar olarak kaydedilir |
| Satış bedeli = net defter değeri | Kâr veya zarar oluşmaz |
Örnek — 600.000 TL’ye alınan, 360.000 TL amortismanı ayrılmış bir tezgahın net defter değeri 240.000 TL’dir. 300.000 TL’ye satılırsa 60.000 TL kâr, 180.000 TL’ye satılırsa 60.000 TL zarar oluşur.
Amortismanı tamamen bitmiş ama hâlâ kullanılan varlıklar da vardır. Bunların defter değeri sıfırdır ancak işletmede fiilen çalışmaya devam ederler; kayıttan çıkarılmaları gerekmez. Sabit kıymet listesinde bu varlıkların izlenmeye devam etmesi, envanter sayımı ve sigorta açısından önemlidir. Yenileme ve elden çıkarma işlemlerinin vergisel sonuçları ayrıca düzenlenmiştir; mali müşavirinize danışın.
Amortisman bir giderdir ama nakit çıkışı değildir. Para tezgahın alındığı gün çıkmıştır; sonraki yıllarda yazılan amortisman yalnız bir muhasebe kaydıdır.
Bunun iki pratik sonucu vardır. Birincisi: amortismanı yüksek bir işletmenin kârı düşük görünür ama nakit üretme gücü daha iyi olabilir — FAVÖK bu yüzden ayrıca izlenir. İkincisi: amortisman gideri yazılıyor diye kasada o kadar para birikmez; yenileme yatırımı için ayrıca planlama gerekir.
İmalatta üçüncü bir sonuç daha vardır: amortisman genel üretim giderlerinin parçasıdır ve ürün maliyetine dağıtılır. Tezgah amortismanı ürüne yansıtılmıyorsa hesaplanan birim maliyet eksik çıkar ve ürün olduğundan kârlı görünür.
Amortisman hesabının dayanağı, düzgün tutulan bir sabit kıymet listesidir. Liste eksikse hesap da eksik olur — ve bu genellikle yıl sonunda, mali müşavir sorduğunda fark edilir. Her varlık için tutulması gereken asgari bilgiler şunlardır:
| Alan | Neden gerekli |
|---|---|
| Alım tarihi ve fatura no | Amortismanın başlangıcı ve belge dayanağı |
| Maliyet bedeli | Hesabın temeli; nakliye ve montaj dahil mi netleşmeli |
| Varlık türü | Faydalı ömrün belirlenmesi bu tanıma bağlı |
| Faydalı ömür ve yöntem | Yıllık tutarın hesaplanması |
| Birikmiş amortisman | Net defter değerinin izlenmesi |
| Kullanım yeri / sorumlusu | Envanter sayımı ve üretim maliyetine dağıtım |
Son satır imalat yapan işletmelerde özellikle önemlidir: tezgahın hangi üretim biriminde kullanıldığı bilinmezse, amortismanın hangi ürün grubuna dağıtılacağı da bilinemez. Genel bir havuzdan dağıtım yapmak, farklı yoğunlukta çalışan hatlar arasında maliyeti çarpıtır.
Listenin fiziksel envanterle düzenli karşılaştırılması da gerekir. Kayıtta duran ama fiilen elden çıkmış varlıklar, hem amortisman hem sigorta hem de bilanço açısından yanlış tablo üretir.
İkisi de maliyeti zamana yaymayı anlatır. Amortisman genellikle maddi duran varlıklar (makine, bina, taşıt) için; itfa payı ise maddi olmayan haklar (lisans, patent, şerefiye gibi) için kullanılan terimdir. Mantık aynıdır.
Amortisman genel olarak işletmede kullanıma hazır hâlde bulunan varlıklar için ayrılır; kullanılmıyor olması tek başına engel oluşturmayabilir. Ancak bu konu mevzuatın ayrıntılı düzenlediği bir alandır ve durumunuza göre değerlendirilmelidir — mali müşavirinize danışın.
Vergi mevzuatı açısından amortisman bir haktır ve kullanılıp kullanılmaması sonuçları etkiler; ayrıca ayrılmayan yılın hakkı sonraya taşınmaz gibi kurallar söz konusudur. Bu yüzden karar mali müşavirle birlikte verilmelidir. Yönetsel açıdan ise ayırmak, ürün maliyetinin gerçekçi çıkması için gereklidir.
Kullanılmış varlıklarda kalan faydalı ömür değerlendirmesi ayrı kurallara tabidir ve varlığın durumuna göre değişir. Uygulamada bu tespit mali müşavirle birlikte yapılır; ilgili tebliğ ve listeler esas alınır.
Makine ve demirbaş listenizi tanımlayalım; amortisman ve ürün maliyetine yansıması düzenli izlensin.