Vergi ve e-Belge Terimleri

Amortisman, bir duran varlığın maliyetinin faydalı ömrü boyunca yıllara dağıtılarak gidere yazılmasıdır.

Tezgahı peşin aldıysanız para bugün çıkar ama gider bugün yazılmaz. 600.000 TL'lik bir makine 10 yıl faydalı ömürle normal yöntemde yılda 60.000 TL gider verir. Azalan bakiyeler yönteminde ilk yıllar daha yüksek, son yıllar daha düşük gider oluşur.

Amortisman nakit çıkışı değildir; kârı düşürürken kasayı değiştirmez, bu yüzden nakit akış tablosunda geri eklenir.

Kısmi yıl uygulaması, doğrudan gider yazılabilen küçük tutarlı alımlar ve binek otomobillerde sınırlı gider yazma gibi özel durumlar vardır. Sınırlar ve süreler mevzuatla değişir.

Normal yöntem: Yıllık Amortisman = Maliyet ÷ Faydalı Ömür

Dikkat: Amortismanı nakit gideri sanmak nakit planını bozar; kârı düşürür ama kasadan para çıkarmaz.

İlgili: Yeniden Değerleme · Enflasyon Muhasebesi · Matrah · Geçici VergiAmortisman hesaplama aracı · Amortisman nasıl hesaplanır

Beyanname, mükellefin vergi matrahını ve hesaplanan vergiyi kendi bildirimiyle vergi dairesine sunduğu belgedir.

Sistem beyan esaslıdır: vergiyi idare hesaplayıp göndermez, siz bildirirsiniz. KDV, muhtasar ve prim hizmet, geçici vergi, kurumlar ya da gelir vergisi en sık verilen türlerdir; her birinin kendi dönemi ve son günü vardır.

Beyan ile ödeme ayrı işlemlerdir. Beyannameyi zamanında verip ödemeyi geciktirmek gecikme zammı doğurur; hiç vermemek usulsüzlük cezası ve idarece matrah takdiri riskini getirir.

Hatalı beyan düzeltme beyannamesiyle giderilir; kendiliğinden düzeltme, inceleme başlamadan yapıldığında ceza yükünü azaltır.

Dikkat: Beyannameyi vermek borcu ödemiş olmak değildir; iki tarih ayrıdır ve ödeme unutulduğunda gecikme zammı işlemeye başlar.

İlgili: KDV · Geçici Vergi · Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi) · Mükellef ve Vergi Kimlik Numarası

Damga vergisi, sözleşme, taahhütname, bordro gibi imzalı kâğıtlar ve bazı elektronik belgeler üzerinden çoğunlukla binde oranla alınan vergidir.

Konusu işlem değil belgedir. Bedeli belli bir sözleşme imzalandığı anda vergi doğar; iş fiilen yapılmasa bile yükümlülük kalkmaz. Bazı kâğıtlarda maktu tutar, çoğunda binde oran uygulanır ve her yıl güncellenen bir üst sınır vardır.

Nüsha sayısının etkisi verginin türüne bağlıdır. Nispi (binde) oranla vergilenen kâğıtlarda birden çok asıl nüsha düzenlemek vergiyi artırmaz; yalnız bir nüsha üzerinden vergi alınır. Maktu tutarla vergilenen kâğıtlarda ise her nüsha ayrı ayrı aynı tutarda vergilenir; nüshayı tek tutup taraflara suret vermek maliyeti orada düşürür.

Taraflar müteselsilen sorumludur; sözleşmeye "damga vergisi karşı tarafa aittir" yazmak idareye karşı sorumluluğu kaldırmaz, yalnız taraflar arasında rücu hakkı doğurur.

Dikkat: Sözleşme feshedilse ya da iş hiç yapılmasa bile imza anında doğan damga vergisi geri alınmaz.

İlgili: Beyanname · Matrah · Mükellef ve Vergi Kimlik Numarası

Devreden KDV, bir dönemde indirilecek KDV'nin hesaplanan KDV'yi aşması nedeniyle ödeme çıkmayıp sonraki döneme aktarılan bakiyedir.

Yatırım yapan, stok yığan ya da ihracat ağırlıklı çalışan işletmelerde devreden KDV kalıcı hale gelir. Bu tutar tabloda alacak gibi durur ama nakit değildir; ileride hesaplanan KDV çıktıkça mahsupla erir.

İhracat, indirimli oran ve tevkifat gibi iade hakkı doğuran işlemlerde devreden KDV'nin bir kısmı nakden veya mahsuben geri alınabilir. İade süreci belge, liste ve çoğu halde rapor ister; ay içinde biten bir iş değildir.

Yüksek devreden KDV nakit akışında sessiz bir sızıntıdır: para çıkmıştır, karşılığı ileride döner.

Dikkat: Devreden KDV'yi hazır nakit gibi görmek yaygın hatadır; iade hakkı doğmayan bir işletmede bu bakiye ancak gelecekteki satış KDV'siyle kapanır.

İlgili: KDV · İndirilecek ve Hesaplanan KDV · BeyannameLikidite oranları aracı

Enflasyon muhasebesi, parasal olmayan bilanço kalemlerinin fiyat endeksiyle düzeltilerek mali tabloların dönem sonu satın alma gücüne getirilmesidir.

Beş yıl önce alınmış bir arsa ile bugünkü nakit aynı ölçekte değildir; ikisini olduğu gibi toplamak sahte bir bilanço üretir. Düzeltme; stok, maddi duran varlık ve sermaye gibi parasal olmayan kalemleri endeksle bugüne taşır.

Parasal kalemler düzeltilmez. Kasa, banka, ticari alacak ve borç zaten günün parasıdır; bunların taşınmasından doğan kayıp veya kazanç net parasal pozisyon sonucu olarak gelir tablosuna girer.

Düzeltme yalnız görüntüyü değiştirmez, vergi matrahını da doğrudan etkiler. Uygulama koşulları yıl bazında belirlenir.

Dikkat: Düzeltmeyi tüm kalemlere uygulamak yanlıştır; kasa ve alacak gibi parasal kalemler endekslenmez.

İlgili: Yeniden Değerleme · Amortisman · MatrahEnflasyon muhasebesi aracı

e-Arşiv Fatura, e-Fatura kullanıcısı olmayan alıcılara elektronik ortamda düzenlenen ve GİB'e raporlanan faturadır.

e-Fatura ile aynı belgedir; farkı alıcısıdır. Karşı taraf sisteme kayıtlı değilse e-Arşiv düzenlenir. Alıcıya e-posta, bağlantı ya da kâğıt çıktı olarak verilebilir, asıl olan elektronik nüshadır.

Vergi mükellefi olmayan kişilere yapılan satışlarda belirli bir tutarı aşan işlemler için e-Arşiv zorunludur; bu sınır her yıl güncellenir. İnternet üzerinden yapılan satışlarda tutara bakılmaksızın e-Arşiv beklenir.

Düzenlenen belgeler günlük raporla GİB'e bildirilir; raporun gecikmesi ceza doğurur.

Dikkat: Alıcının e-Fatura kaydını sorgulamadan belge tipi seçmek, yanlış türde fatura kesilmesine ve iptal-yeniden düzenleme yüküne yol açar.

İlgili: e-Fatura · GİB Portal · Özel Entegratöre-Arşiv fatura kime kesilir

e-Defter, yevmiye ve büyük defterin belirlenen elektronik formatta tutulup dönemsel olarak GİB'e berat yüklenerek onaylanması sistemidir.

Kâğıt defterin notere tasdik ettirilmesi yerine defter dosyaları oluşturulur, imzalanır ve özetleri GİB'e yüklenir. Onaylanan özet, o dönemin defterinin değiştirilemez kaydı olur.

Beratlar aylık ya da geçici vergi dönemi seçilerek yüklenir. Yükleme yapıldıktan sonra o döneme kayıt eklemek veya düzeltmek mümkün değildir; hata ancak sonraki dönemde ters kayıtla giderilir.

Bu yüzden ön muhasebeden resmi muhasebeye aktarımın berat tarihinden önce bitmesi gerekir. Geç gelen alış faturaları en sık yaşanan tıkanmadır.

Dikkat: Berat yüklendikten sonra o döneme kayıt girilemez; geç faturayı geriye dönük işlemeye çalışmak defter ile beyanname arasında kalıcı fark bırakır.

İlgili: e-Defter Beratı · Beyanname · GİB Portal · e-Faturae-Defter kimler tutmak zorunda

Berat, e-Defter dosyalarının özet bilgilerini taşıyan ve GİB'e yüklenip onaylanmasıyla o dönemin defterini değiştirilemez kılan elektronik dosyadır.

Defterin kendisi GİB'e gönderilmez; gönderilen, defteri temsil eden özet dosyadır. İdare bu dosyayı onaylayıp geri döner, defter dosyalarını saklama sorumluluğu mükellefte kalır.

Yükleme takvimi kaçırılırsa özel usulsüzlük cezası doğar. Daha sinsi risk şudur: berat yüklenince o dönem kilitlenir, geç gelen alış faturası ancak sonraki döneme kaydedilir ve KDV indirimi dönem kayması nedeniyle tartışmalı hale gelir.

Bu yüzden ön muhasebe kapanışı berat tarihinden birkaç gün önce bitirilir.

Dikkat: Berat yüklendiği için işin bittiğini sanmak yanlıştır; defter dosyalarının saklanması mükellefin sorumluluğundadır.

İlgili: e-Defter · Beyanname · GİB Portale-Defter kimler tutmak zorunda

e-Fatura, GİB altyapısı üzerinden yalnızca sisteme kayıtlı kullanıcılar arasında düzenlenip iletilen, kâğıt fatura ile aynı hukuki geçerlilikte belgedir.

Alıcı da e-Fatura kullanıcısıysa belge zorunlu olarak e-Fatura düzenlenir; kayıtlı değilse e-Arşiv Fatura kesilir. Bu yüzden fatura kesmeden önce karşı tarafın etiket sorgusu yapılır.

Sistem kapalı devredir: belge alıcıya GİB üzerinden gider. E-posta ekindeki PDF resmi belge değil, XML'in görüntüsüdür; ihtilafta bakılan XML'dir.

Mükellefiyet ciro ve sektör eşiklerine bağlıdır ve eşikler zamanla genişler. Zorunluluk kapsamına giren işletme, geçiş tarihinden sonra kâğıt fatura kesemez.

Dikkat: E-posta ile gelen PDF'i asıl belge sanmak yaygın hatadır; geçerli olan GİB üzerinden iletilen elektronik nüshadır.

İlgili: e-Arşiv Fatura · UBL-TR · Özel Entegratör · Fatura Senaryosu (Temel / Ticari)e-Faturaya geçiş adım adım · Fatura programı

e-İrsaliye, malın sevki sırasında düzenlenen sevk irsaliyesinin, sevkten önce sistemde oluşturulan elektronik biçimidir.

Kâğıt irsaliyeden farkı, aracın yola çıkmasından önce sistemde oluşturulmuş olmasıdır. Sürücüde kâğıt çıktı ya da belgeye ulaştıran bir karekod bulunması yeterlidir; asıl belge elektroniktir.

Alıcı malı teslim aldıktan sonra kabul, ret veya kısmi kabul yanıtı verir. Kısmi kabul, eksik ya da hasarlı teslimatta miktar farkını belgeye bağlar; depo giriş miktarı ile irsaliye miktarının ayrışması buradan yönetilir.

Sevk tarihi ve saati fiilî çıkışla uyumlu olmalıdır.

Dikkat: İrsaliyeyi mal yola çıktıktan sonra düzenlemek en sık yapılan hatadır; belge sevkten önce oluşturulmalıdır. Sonradan düzenlenen irsaliye, yolda yapılan denetimde belgesiz sevk sayılma ve özel usulsüzlük cezası riski doğurur.

İlgili: e-Fatura · UBL-TR · e-Arşiv Faturae-İrsaliye nasıl düzenlenir · Stok modülü

e-Müstahsil makbuzu, defter tutmayan çiftçilerden yapılan zirai ürün alımlarında alıcının düzenlediği, stopaj kesintisini de gösteren elektronik belgedir.

Belgeyi satan değil alan taraf düzenler. Çiftçi fatura kesemediği için alımı belgelendirme yükümlülüğü işletmededir; süt, canlı hayvan, hububat, meyve-sebze alımlarında karşınıza çıkar.

Makbuzda ürün bedeli üzerinden zirai stopaj gösterilir. Kesilen tutar çiftçiye ödenmez, muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırılır; çiftçiye net tutar ödenir.

Gıda ve tarım işleyen KOBİ'lerde bu makbuzların stok girişiyle eşleşmemesi, maliyet tablosunda kaynağı belirsiz hammadde bırakır.

Dikkat: Belgeyi çiftçinin düzenlemesini beklemek süreci kilitler; düzenleme ve stopajı beyan etme sorumluluğu alıcıdadır.

İlgili: Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi) · Gider Pusulası · e-FaturaStok modülü

e-SMM, avukat, mali müşavir, doktor gibi serbest meslek erbabının tahsil ettiği ücret için düzenlediği serbest meslek makbuzunun elektronik biçimidir.

Fatura değildir ve tahsilat anında düzenlenir. Hizmet bitmiş olsa bile para alınmadıkça makbuz kesilmez; bu yönüyle faturanın teslim esasından ayrılır.

Makbuz üzerinde brüt ücret, stopaj kesintisi, KDV ve ödenen net tutar ayrı ayrı görünür. Ödemeyi yapan taraf stopajı keser, net tutarı öder ve kestiği vergiyi muhtasar beyanname ile bildirir.

Serbest meslek erbabı için elektronik düzenleme zorunludur; kâğıt makbuz dönemi kapanmıştır.

Dikkat: Hizmet tamamlandığı için makbuz kesmek hatadır; e-SMM'yi doğuran olay tahsilattır.

İlgili: Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi) · e-Fatura · Beyannamee-SMM nedir

Fatura senaryosu, e-Faturanın alıcı tarafından yanıtlanıp yanıtlanamayacağını belirleyen gönderim tipidir; temel senaryoda yanıt yoktur, ticari senaryoda vardır.

Temel senaryoda fatura karşı tarafa ulaşır ve sistem içinde kabul-ret yanıtı akışı işlemez. Alıcı itiraz edecekse bunu GİB'in e-Belge iptal/itiraz bildirim ekranından ya da noter, taahhütlü mektup, telgraf ve KEP gibi genel yollarla yapar; düzeltme çoğu zaman iade faturasıyla sonuçlanır. Ticari senaryoda ise alıcı 8 gün içinde sistem üzerinden kabul veya ret yanıtı verir; süresinde reddedilen fatura hiç düzenlenmemiş sayılır.

Seçim iş modeline bağlıdır. Miktar ve iade itirazının sık olduğu bayi-perakende ilişkisinde ticari senaryo süreci kolaylaştırır; tartışmasız peşin satışta temel senaryo daha az iş yükü üretir.

Karşı tarafın hangi senaryoyu kabul ettiği etiket sorgusuyla görülür.

Dikkat: Ticari senaryoda 8 günlük süre dolduktan sonra fatura kesinleşir; itirazı süre bitiminde fark etmek düzeltme yolunu kapatır.

İlgili: e-Fatura · e-Arşiv Fatura · UBL-TRFatura programı

Geçici vergi, dönem kazancı üzerinden yıl içinde peşin ödenen ve yıl sonunda hesaplanan kurumlar ya da gelir vergisinden mahsup edilen ön ödemedir.

Yıllık vergiyi tek seferde ödemek yerine dönem kârı üzerinden hesaplayıp yıl içinde ödersiniz. Yıllık beyannamede ödenen geçici vergiler mahsup edilir; fazla ödeme varsa iade ya da başka borca mahsup gündeme gelir.

Dönemler kümülatiftir. Her dönemin matrahı yılbaşından itibaren kurulur, önceki dönemde ödenen tutar düşülür; o üç ayın kârını tek başına almak yanlış sonuç verir.

Matrah ticari kârdan hareketle bulunduğu için stok sayımı, amortisman ve kur farkı kayıtları tamamlanmadan sağlıklı geçici vergi çıkmaz.

Dikkat: Dönem kapanışını yapmadan tahmini kârla geçici vergi hesaplamak, eksik beyan halinde gecikme faizi doğurur.

İlgili: Kurumlar Vergisi · Matrah · Beyanname · AmortismanGeçici vergi hesaplama aracı · Kâr-zarar analizi aracı

Gelir vergisi tarifesi, gerçek kişilerin yıllık kazancını dilimlere ayırıp her dilime artan oran uygulayan artan oranlı vergi cetvelidir.

Tarife dilimlidir; gelirin tamamına tek oran uygulanmaz. Bir üst dilime geçtiğinizde yalnızca eşiği aşan kısım yüksek oranla vergilenir. Bu yüzden zam alan bir çalışanın eline geçen tutar azalmaz, artış hızı yavaşlar.

Ücretlilerde tarife kümülatif matrah üzerinden işler: yıl ilerledikçe toplam matrah büyüdüğü için aynı brüt ücretin neti yılın ikinci yarısında düşer. Bordroyu sorgulayan çalışana bunu anlatmanın yolu, hesabı aylık değil kümülatif göstermektir.

Dilim tutarları ve oranlar her yıl yeniden belirlenir.

Dikkat: Dilim atlayınca gelirin tamamının yüksek oranla vergileneceğini sanmak yanlıştır; yalnız eşiği aşan kısım o orana girer.

İlgili: Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi) · Matrah · BeyannameBrüt-net maaş aracı · Personel maliyeti aracı

GİB Portal, Gelir İdaresi Başkanlığı'nın e-Belge düzenlemek için sunduğu ücretsiz web arayüzüdür; belgeler tek tek elle girilir.

Düşük hacimli mükellefler için tasarlanmıştır. Ayda birkaç fatura kesen bir işletmeye yeter; günde onlarca belge kesene yetmez, çünkü ERP ile otomatik alışverişe uygun bir bağlantı sunmaz.

Pratik sonucu çift giriştir: satışı bir kez kendi programınıza, bir kez portala yazarsınız. Bu hem zaman alır hem de tutar, KDV oranı ve cari eşleşmesinde fark üretir; fark genelde ay sonu mutabakatında ortaya çıkar.

Belge sayısı arttığında özel entegratöre geçmek standart yoldur.

Dikkat: Portal ile ERP arasındaki elle çift giriş, tutar ve KDV farklarının en sık kaynağıdır ve hata çoğu zaman aylar sonra görülür.

İlgili: e-Fatura · Özel Entegratör · e-Arşiv FaturaFatura programı

İmalatçının ihracatçıya KDV tahsil etmeden fatura kesmesi; KDV tecil edilir, mal süresinde ihraç edilince terkin edilir.

Fatura KDV'yi gösterir ama tahsil edilmez; ihracatçı bu tutarı ödemez. İmalatçı beyannamesinde tutarı tecil eder — tahakkuk eder, ödenmez.

Mal, teslimin yapıldığı ayı izleyen ay başından itibaren üç ay içinde ihraç edilirse tecil edilen vergi terkin edilir, yani silinir. Süre kaçarsa tecil bozulur, vergi gecikme zammıyla istenir. Ödenecek KDV'si zaten çıkmayan imalatçıda tecil edilecek vergi oluşmaz; tutar iade konusu olur. Sürekli devreden KDV biriktiren üretici için asıl kanal budur.

Teslimi yapanın imalatçı vasfını taşıması, faturada ihraç kayıtlı şerhinin ve e-faturada doğru senaryonun bulunması gerekir.

Tecil edilecek KDV = Beyannamedeki ödenecek KDV (ihraç kayıtlı teslimin KDV'sini aşamaz); aşan kısım iade edilir

Dikkat: İhraç kayıtlı faturayı normal ihracat faturası gibi düşünüp KDV'siz kesmek; bu teslimde KDV faturada gösterilir, yalnızca tahsil edilmez.

İlgili: Devreden KDV · KDV · Gümrük Beyannamesi · Fatura Senaryosu (Temel / Ticari)KDV hesaplama · KDV nasıl hesaplanır

Hesaplanan KDV satışta müşteriden alınan, indirilecek KDV alışta tedarikçiye ödenen vergidir; ikisinin farkı dönemde ödenecek KDV'yi verir.

Ay içinde 500.000 TL satış yapıp 100.000 TL KDV hesapladıysanız, aynı ay 300.000 TL alışta 60.000 TL KDV ödediyseniz beyan edeceğiniz tutar 40.000 TL'dir. Fark ters yönde çıkarsa ödeme doğmaz, devreden KDV olarak sonraki aya taşınır.

İndirim hakkı kendiliğinden doğmaz: belgenin usulüne uygun olması, kayıtlara ilgili dönemde girmesi ve indirimi yasaklanmış bir harcama olmaması gerekir. Belgesiz alışlar ve kanunen kabul edilmeyen giderler burada sorun çıkarır.

Alış faturalarını toplu ve gecikmeli işlemek, indirimi dönem kaymasıyla riske atar.

Ödenecek KDV = Hesaplanan KDV − İndirilecek KDV

Dikkat: KDV'yi tahsil edilen tutar üzerinden hesaplamak yaygın hatadır; beyan, tahsilata değil fatura tarihine bağlıdır.

İlgili: KDV · Devreden KDV · Beyanname · MatrahKDV hesaplama aracı

KDV, mal ve hizmet teslimlerinde satış bedeli üzerinden hesaplanan, her aşamada indirim mekanizmasıyla nihai tüketiciye yansıyan dolaylı bir vergidir.

KDV'yi işletme kendi cebinden ödemez, tahsil edip devlete aktarır. Satışta müşteriden hesaplanan KDV'yi alırsınız, alışlarda satıcıya indirilecek KDV ödersiniz; aradaki fark beyan edilir. Yükü taşıyan nihai tüketicidir.

En sık karışan nokta, dahil tutardan KDV ayırmaktır. Yüzde 20 oranlı, KDV dahil 1.200 TL'lik bir tutarda vergi 1.200 × 0,20 = 240 TL değildir. Doğrusu bölmedir: 1.200 ÷ 1,20 = 1.000 TL matrah, 200 TL KDV.

Oranlar mal ve hizmet gruplarına göre farklıdır ve yıl içinde değişebilir; hesabı güncel oranla yapan bir araçla doğrulamak gerekir.

KDV = Matrah × Oran · Dahil tutardan ayırma: Tutar ÷ (1 + Oran)

Dikkat: KDV dahil bedelden vergiyi bulmak için yüzdeyi çarpmak değil, (1 + oran)'a bölmek gerekir; çarpma her seferinde vergiyi olduğundan yüksek gösterir.

İlgili: KDV Tevkifatı · İndirilecek ve Hesaplanan KDV · Devreden KDV · MatrahKDV hesaplama aracı · KDV nasıl hesaplanır

KDV tevkifatı, belirli işlemlerde KDV'nin bir kısmının satıcıya ödenmeyip alıcı tarafından doğrudan vergi dairesine beyan edilip ödenmesidir.

Normalde KDV'yi satıcı tahsil eder ve beyan eder. Tevkifatlı işlemlerde sorumluluk bölünür: fatura üzerindeki KDV'nin örneğin 5/10'unu alıcı keser, kalan 5/10'unu satıcıya öder. Kestiği kısmı alıcı 2 No'lu KDV beyannamesiyle bildirir.

Hangi işlemin hangi oranda tevkifata gireceği tebliğle belirlenir; fason imalat, temizlik, işgücü temini, yapım işleri ve bazı hurda teslimleri sık karşılaşılan başlıklardır. Faturada tevkifat oranı ve kesilen tutar ayrı gösterilir.

Tevkifat satıcının o KDV'yi kaybetmesi demek değildir; iade ya da mahsup yoluyla geri alınır, ama nakde dönmesi gecikir.

Alıcının kestiği KDV = Hesaplanan KDV × Tevkifat Oranı (örn. 5/10)

Dikkat: En sık hata tevkifatlı faturayı tam KDV'li gibi cariye işlemektir; bu durumda müşteri bakiyesi kesilen KDV kadar fazla görünür ve mutabakat tutmaz.

İlgili: KDV · İndirilecek ve Hesaplanan KDV · Beyanname · Cari HesapKDV tevkifatı nedir · KDV hesaplama aracı

Kurumlar vergisi, sermaye şirketlerinin bir hesap dönemindeki safi kurum kazancı üzerinden ödediği vergidir.

Muhatabı şirket tüzel kişiliğidir; şahıs işletmeleri gelir vergisine tabidir. Matrah ticari bilanço kârından başlar: kanunen kabul edilmeyen giderler eklenir, iştirak kazancı istisnası ya da Ar-Ge indirimi gibi kalemler düşülür.

Vergi burada bitmez. Kalan kâr ortaklara dağıtıldığında ayrıca kâr payı stopajı doğar; kâr şirkette bırakılırsa bu ikinci katman ertelenir. Ortağa para çıkarma kararı bu iki katman birlikte hesaplanarak verilir.

Oran, istisna ve indirimler mevzuatla değiştiği için hesap güncel parametrelerle yapılır.

Dikkat: Ticari kârı doğrudan vergi matrahı saymak en yaygın hatadır; kabul edilmeyen giderler eklenmeden çıkan tutar vergiyi olduğundan düşük gösterir.

İlgili: Geçici Vergi · Matrah · Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi) · BeyannameGeçici vergi hesaplama aracı · Gelir tablosu nasıl okunur

Matrah, verginin üzerinden hesaplandığı tutardır; oran matraha uygulanarak vergi bulunur.

Her verginin matrahı ayrı kurulur. KDV'de matrah vergisiz satış bedelidir: ıskonto düşülür, vade farkı ve nakliye gibi ek bedeller eklenir. Kurumlar vergisinde matrah, ticari kârdan hareketle kabul edilmeyen giderler eklenip istisnalar düşülerek bulunur.

Bu yüzden kâr ile matrah aynı şey değildir. 1.000.000 TL ticari kârı olan, 150.000 TL kanunen kabul edilmeyen gideri bulunan bir şirkette matrah 1.150.000 TL olur; vergi bunun üzerinden çıkar.

Matrahı yanlış kurmak, oranı doğru bilmenin faydasını sıfırlar.

Vergi = Matrah × Oran

Dikkat: Ticari kârı doğrudan matrah kabul etmek, kabul edilmeyen gider ve istisnalar atlandığı için vergiyi yanlış hesaplatır.

İlgili: KDV · Kurumlar Vergisi · Geçici Vergi · Beyanname

Mükellef, vergi borcunu ödemekle yükümlü kişi ya da kurumdur; vergi kimlik numarası bu yükümlüyü sistemde tekil olarak tanımlayan numaradır.

Mükellef ile vergi sorumlusu ayrı kavramlardır. Stopajda vergiyi doğuran kazancın sahibi mükellef, kesip yatıran taraf sorumludur. Bu ayrım, cezanın kime kesileceğini belirler.

Gerçek kişilerde vergi kimlik numarası olarak T.C. kimlik numarası kullanılır; tüzel kişilere 10 haneli VKN verilir. Faturada bu numaranın hatalı yazılması, karşı tarafın belgeyi kayda almasını ve KDV indirimini riske atar.

Cari kartı açarken unvan ile VKN'yi sicil bilgisinden doğrulamak, sonradan iptal-yeniden düzenleme yükünü ortadan kaldırır.

Dikkat: VKN'si hatalı kesilen elektronik fatura reddedilir ya da alıcının kaydına giremez; tek çözüm iptal edip yeniden düzenlemektir.

İlgili: e-Fatura · Beyanname · Cari HesapCari takip · Cari hesap nedir

ÖTV, akaryakıt, motorlu taşıt, alkol-tütün ve bazı dayanıklı tüketim ürünleri gibi listelenmiş mallardan kural olarak tek aşamada alınan tüketim vergisidir.

KDV'den iki farkı vardır: yalnızca listelerde sayılan mallara uygulanır ve zincirin her aşamasında değil tek aşamada alınır. İndirim mekanizması olmadığı için işletme açısından çoğu zaman doğrudan maliyettir.

ÖTV, KDV matrahına dahildir. Önce ÖTV eklenir, KDV bu toplamın üzerinden hesaplanır. 100.000 TL bedelli, 20.000 TL ÖTV'li bir malda yüzde 20 KDV 24.000 TL olur, 20.000 değil.

Bu sıralamayı ters kurmak hem satış fiyatını hem de ürün maliyetini yanlış çıkarır.

KDV Matrahı = Bedel + ÖTV

Dikkat: ÖTV'yi KDV gibi indirilecek vergi sanmak, ürün maliyetini düşük ve kâr marjını yüksek gösterir.

İlgili: KDV · Matrah · İndirilecek ve Hesaplanan KDVFiyat kırılım analizi aracı

Özel entegratör, GİB'den izin almış, mükellef adına e-Belge gönderip alan ve saklayan aracı hizmet sağlayıcısıdır.

Üç yöntem vardır: GİB Portal, doğrudan entegrasyon ve özel entegratör. Portal düşük hacim içindir, doğrudan entegrasyon kendi sunucunuzu ve sürekli teknik bakımı gerektirir. Özel entegratör, ERP'nizin API ile bağlanacağı hazır bir kanal sunar.

Seçerken kontör fiyatı yerine yıllık toplam maliyete, arşiv süresine, API dokümantasyonunun açıklığına ve devir koşullarına bakılır. Sözleşmede taşıma maddesi yoksa entegratör değiştirmek pahalıya mal olur.

Belgenin hukuki sorumluluğu entegratöre değil, mükellefe aittir.

Dikkat: Entegratör değişiminde eski belgelerin arşivi kendiliğinden gelmez; saklama ve devir maddesi yoksa geçmişe erişim kaybedilebilir.

İlgili: e-Fatura · GİB Portal · UBL-TRAPI entegrasyon · Fatura programı

Stopaj, ödemeyi yapanın brüt tutardan vergiyi kesip vergi dairesine yatırması, karşı tarafa net tutarı ödemesi esasına dayanan kaynakta kesinti yöntemidir.

Kira, serbest meslek ödemeleri, ücretler ve bazı kâr payları stopaja tabidir. İşyeri kirasında pazarlık genelde net üzerinden yapılır; oysa beyan brüt üzerinden olur. Net 20.000 TL kira ve yüzde 20 kesinti varsayımıyla brüt 20.000 ÷ 0,80 = 25.000 TL, kesilen vergi 5.000 TL'dir.

Stopaj ödeyenin kendi vergisi değildir; başkasının vergisini kaynakta kesip aktarır. Kesilen tutarlar muhtasar beyanname ile bildirilir ve alan taraf bunu kendi beyanında mahsup eder.

Kesinti oranları ödeme türüne göre farklıdır ve yıl içinde değişebilir.

Brüt = Net ÷ (1 − Stopaj Oranı)

Dikkat: Net kirayı brüt sanıp stopajı net üzerinden çarpmak eksik beyana ve yıl sonunda çıkan farka yol açar.

İlgili: Beyanname · Matrah · Gelir Vergisi Tarifesi · KDV TevkifatıStopaj hesaplama aracı · Stopaj nedir, nasıl hesaplanır

Tevsik zorunluluğu, belirli tutarı aşan tahsilat ve ödemelerin banka, PTT veya finansal kurum aracılığıyla yapılıp belgelendirilmesi yükümlülüğüdür.

Amaç kayıt dışı nakit hareketini sınırlamaktır. Sınırı aşan bir ödemeyi elden yapmak, hem ödeyene hem alana ayrı ayrı özel usulsüzlük cezası doğurur; fatura doğru düzenlenmiş olsa bile ceza kalkmaz.

En sık yapılan hata, aynı işi birden çok tahsilata bölerek sınırın altında kalmaya çalışmaktır. Değerlendirme işlemin toplam bedeli üzerinden yapılır; parçalara bölmek koruma sağlamaz.

Tutar sınırı her yıl güncellenir. Tahsilat kayıtlarında ödeme yöntemini belge bazında tutmak, sonradan ispat yükünü hafifletir.

Dikkat: Ödemeyi taksitlere bölerek sınırın altında tutmak muafiyet sağlamaz; sınır tek işlemin toplamına bakılarak uygulanır.

İlgili: Beyanname · Gider Pusulası · Mükellef ve Vergi Kimlik NumarasıTahsilat, çek ve senet takibi

UBL-TR, e-Fatura ve e-İrsaliye belgelerinin GİB tarafından belirlenen XML biçimidir; belgenin her alanı bu şemaya göre yazılır.

Ekranda gördüğünüz fatura görüntüsü belgenin kendisi değil, XML'in bir stil dosyasıyla basılmış halidir. Hukuken geçerli olan XML'dir, imza da onun üzerindedir.

Şema katıdır: birim kodları, para birimi, vergi kodları ve tarih biçimleri tanımlı listelerden seçilir. ERP'den gönderilen faturanın reddedilmesinin en sık sebebi, serbest metin sanılan bir alana şemada olmayan değer yazılmasıdır; örneğin birim olarak "koli" yazmak yerine tanımlı kod beklenir.

Entegrasyonu test ederken görüntü şablonu değil, alan eşleşmesi denenir.

Dikkat: Fatura görüntüsünün düzgün görünmesi XML'in geçerli olduğunu göstermez; doğrulama şema üzerinden yapılır.

İlgili: e-Fatura · Özel Entegratör · e-İrsaliyeAPI entegrasyon

Yeniden değerleme, duran varlıkların kayıtlı değerinin belirlenen oranla artırılıp amortismanın yeni değer üzerinden hesaplanmasıdır.

Eski tarihli alınmış bir makine bilançoda neredeyse sıfıra yakın görünür, oysa piyasa değeri yüksektir. Yeniden değerleme, varlığı ve birikmiş amortismanı aynı oranla büyütür; aradaki fark özkaynakta değer artış fonuna yazılır.

İki pratik sonucu vardır: amortisman gideri arttığı için matrah düşer, özkaynak büyüdüğü için kredi başvurusunda bakılan borç/özkaynak oranı iyileşir.

Enflasyon düzeltmesinden farkı, tüm tabloyu değil yalnızca seçilen duran varlıkları kapsamasıdır. Koşullar ve oranlar yıllık belirlenir.

Dikkat: Değer artış fonunu dağıtılabilir kâr sanmak hatadır; sermayeye eklenmeden ortaklara aktarılması vergi doğurur.

İlgili: Amortisman · Enflasyon Muhasebesi · MatrahAmortisman hesaplama aracı

Perakende satışta fiş kesen, kart tahsilatını alan ve günlük mali raporunu GİB'e ileten yazar kasa-POS cihazı.

Nihai tüketiciye yapılan satışın belgesi fatura değil fiştir ve bu fişi üreten cihaz yasal olarak tanımlıdır. YN ÖKC kart tahsilatı ile fiş kesmeyi tek cihazda birleştirir.

Gün sonunda Z raporu alınır: o günün toplam satışı ve KDV oranlarına göre kırılımı. Bu veri cihazdan GİB'e iletilir. Muhasebeye günlük satış tek bir mahsup fişiyle girer, satır satır değil.

Cihazdaki KDV oran tanımı ürün kartlarıyla uyuşmazsa Z raporu ile beyan tutmaz.

Günlük hasılat kaydı = Z raporundaki KDV hariç toplam + oran bazında hesaplanan KDV

Dikkat: En sık yapılan hata Z raporu almadan günü kapatmak; o gün için satış kaydı oluşmaz ve ay sonunda hasılat eksik kalır.

İlgili: POS · e-Arşiv Fatura · KDV · BeyannameKDV hesaplama aracı · Fatura programı