Stopaj — mevzuattaki adıyla vergi kesintisi veya tevkifat — bir ödemeyi yapan tarafın, ödediği tutardan vergiyi keserek doğrudan vergi dairesine yatırmasıdır. Verginin kaynağında kesilmesi anlamına gelir: parayı alan kişi net tutarı alır, vergisini ödeyen taraf ödemeyi yapan olur.
Mantığı tahsilat güvencesidir. Verginin, geliri elde eden binlerce kişiden ayrı ayrı toplanması yerine, ödemeyi yapan az sayıda işletme üzerinden toplanması hem kolay hem güvenlidir.
Gelir Vergisi Kanunu’nda kesinti yapılacak ödemeler ayrı ayrı sayılmıştır. Ticari hayatta en sık karşılaşılanlar:
Her ödeme türü için kesinti oranı ayrıca belirlenmiştir ve bu oranlar düzenlemeyle değiştirilebilir. Oranlar ve hadler mevzuatla değişir; bu yazıdaki sayısal örnekler yöntemi göstermek içindir. Güncel oran ve hadler için Gelir İdaresi Başkanlığı’nın yayımladığı düzenlemelere bakın veya mali müşavirinize danışın.
Stopajda en sık yapılan hata, kesintinin hangi tutar üzerinden hesaplanacağının karıştırılmasıdır. Kesinti brüt tutar üzerinden hesaplanır; karşı tarafa net tutar ödenir.
Sözleşmede net tutar konuşulmuşsa brütleştirme yapmak gerekir:
Brüt = Net ÷ (1 − Stopaj oranı)
Örnek — kiracı ile aylık net 40.000 TL kira konuşulmuş ve stopaj oranı %20 varsayılsın: brüt = 40.000 ÷ 0,80 = 50.000 TL. Kesinti 10.000 TL olur, ev sahibine 40.000 TL ödenir, 10.000 TL vergi dairesine yatırılır.
| Brüt konuşulmuşsa | Net konuşulmuşsa | |
|---|---|---|
| Anlaşılan tutar | 50.000 brüt | 40.000 net |
| Stopaj (%20 varsayım) | 10.000 | 10.000 |
| Karşı tarafa ödenen | 40.000 | 40.000 |
| İşletmenin toplam maliyeti | 50.000 | 50.000 |
Tablo, aynı sonuca farklı yollardan varıldığını gösteriyor — ama sözleşmede hangisinin konuşulduğu netleştirilmezse taraflar farklı tutar bekler ve ihtilaf çıkar. Kira sözleşmelerinde “net” ifadesi kullanılıyorsa brütleştirmenin kimin yükünde olduğu açıkça yazılmalıdır.
Yapılan kesintiler muhtasar beyanname ile bildirilir ve ödenir. Beyanname, dönem içinde kimden ne kadar kesinti yapıldığını topluca gösterir. Beyan dönemi mükellefin durumuna göre aylık veya üç aylık olabilir; ayrıca sigorta bildirimleriyle birleştirilmiş uygulamalar söz konusudur.
Ön muhasebe açısından önemli olan, kesinti yapılan ödemelerin ayrı izlenmesidir. Kira ve serbest meslek ödemeleri diğer giderlerle aynı torbaya atılırsa, beyanname dönemi geldiğinde dökümü çıkarmak zahmetli olur ve atlama riski doğar.
Hayır — geliri elde eden açısından stopaj, peşin ödenmiş bir vergidir. Yıllık beyannamede hesaplanan vergiden mahsup edilir. Mahsup sonrası fazla ödeme çıkarsa iade veya sonraki borçlara mahsup söz konusu olabilir.
Bu yüzden stopaj kesilen taraf, kendisine verilen belgeleri saklamalıdır: kesintinin yapıldığını gösteren belge olmadan mahsup talep edilemez. Kira geliri elde eden veya serbest meslek faaliyeti yürütenler için bu, yıl sonunda somut bir tutar farkı yaratır.
| Stopaj | Geçici vergi | |
|---|---|---|
| Kim öder | Ödemeyi yapan taraf keser ve yatırır | Mükellefin kendisi hesaplar ve öder |
| Neye göre | Yapılan ödemenin brüt tutarına | Dönem kazancına |
| Beyan | Muhtasar beyanname | Geçici vergi beyannamesi |
| Ortak yön | İkisi de yıllık beyanda mahsup edilir |
İkisinin ortak noktası peşin ödenen vergi olmalarıdır; farkı kimin hesaplayıp yatırdığıdır. Aynı mükellef her ikisine birden tabi olabilir.
Kesilen stopajın kendisi işletmenin vergisi değildir — karşı tarafın vergisidir ve işletme yalnız aracılık eder. Ancak işletmenin katlandığı toplam maliyet, brüt tutardır: yukarıdaki örnekte kira gideri 50.000 TL’dir, 40.000 değil.
Bu ayrım nakit planlamasında da önemlidir: ay içinde 40.000 TL ödeme çıkar ama beyanname döneminde 10.000 TL daha çıkacaktır. İki ödemenin farklı tarihlerde olması, kısa vadeli nakit tablosunda ayrı satır olarak görünmelidir — nakit akışı planı bu ayrımı içermelidir.
Stopajla ilgili sorunların neredeyse tamamı, ödeme yapıldıktan sonra fark edilmekten kaynaklanır. Para çıktıktan sonra kesinti yapmak pratikte mümkün olmaz; karşı taraftan geri istemek gerekir ve bu genellikle ihtilafa döner.
Bunu önlemek için ödeme öncesinde üç soru sorulur:
Tekrar eden ödemelerde (aylık kira gibi) bu kontrolü her ay yapmak yerine ilgili cari veya gider kartına stopaj bilgisini bir kez tanımlamak yeterlidir. Böylece hesap sistemde kalır ve unutulma ihtimali ortadan kalkar.
Değil, karıştırılsa da farklı vergilerdir. Stopaj gelir veya kurumlar vergisi kapsamında, gelir elde edenin vergisinin kaynakta kesilmesidir. KDV tevkifatı ise KDV’nin bir kısmının alıcı tarafından beyan edilmesidir. Bir faturada ikisi birlikte de bulunabilir.
Kesintiyi yapıp vergi dairesine yatıran kiracıdır; ancak kesilen tutar aslında kiraya verenin vergisidir ve onun yıllık beyanında mahsup edilir. Yani ödeme işlemini kiracı yapar, verginin sahibi kiraya verendir.
Ödemenin niteliğine bağlıdır. Serbest meslek kapsamındaki hizmetlerde ve kanunda sayılan diğer ödemelerde kesinti gerekebilir. Fatura yerine gider pusulası düzenlenen durumlar da ayrı kurallara tabidir. Tereddüt hâlinde ödemeyi yapmadan önce mali müşavirinize danışın.
Kesinti yapılmamışsa sorumluluk genellikle ödemeyi yapanda kalır; eksik beyan ve ödeme nedeniyle ceza ve gecikme faizi doğabilir. Bu yüzden stopaja tabi ödeme türlerinin sistemde ayrı işaretlenmesi ve ödeme öncesi kontrol edilmesi pratik bir önlemdir.
Kira ve serbest meslek ödemeleri diğer giderlerle karışırsa beyanname dönemi zahmetli olur. Gider tiplerinizi sistemde ayıralım.