Maliyet ve Kârlılık Terimleri

Başabaş noktası, toplam gelirin toplam maliyete eşitlendiği, ne kâr ne zarar edilen satış düzeyidir.

Aylık sabit gideriniz 120.000 TL, birim katkı payınız 100 TL ise başabaş adediniz 1.200'dür. Bu adedin altındaki her satış zarar, üstündeki her adet 100 TL kârdır.

Tutar olarak bakmak isterseniz sabit maliyeti katkı payı oranına bölersiniz: katkı oranı yüzde 40 ise 120.000 ÷ 0,40 = 300.000 TL ciro.

Hesap tek ürün varsayımıyla temiz çalışır. Çok ürünlü işletmede sonuç, satış karışımına bağlıdır: düşük katkılı ürünlerin payı arttığında ciro aynı kalsa bile başabaş noktası yukarı kayar.

Başabaş Adedi = Toplam Sabit Maliyet ÷ Birim Katkı Payı

Dikkat: Başabaşı yılda bir hesaplayıp bırakmak yanıltır; kira, maaş ve enerji zamlarından sonra eski eşik artık geçerli değildir.

İlgili: Katkı Payı · Sabit Maliyet · Güvenlik Marjı · Kâr Marjı ile Mark-up FarkıBaşabaş analizi aracı · Kâr zarar analizi aracı

Batık maliyet, geçmişte harcanmış ve verilecek hiçbir kararla geri alınamayacak tutardır.

Karar verirken bakılacak tek şey bundan sonraki nakit girişi ve çıkışıdır; şimdiye kadar harcanan para hangi seçeneği seçerseniz seçin aynı kalır, bu yüzden hesaba katılmaz.

80.000 TL'ye yaptırdığınız kalıp yeni işe uymuyorsa, "bu paraya yazık, zorlayalım" demek eski zararı kurtarmaz; yalnız fire ve gecikme olarak yeni zarar üretir. Doğru soru şudur: bu kalıpla devam etmenin bundan sonraki maliyeti, yeni kalıp yaptırmanın maliyetinden düşük mü?

Aynı mantık yarım kalan yazılım projeleri ve tamir masrafı ürün değerini aşan makineler için de geçerlidir.

Dikkat: "Buraya kadar bu kadar harcadık" cümlesi bir devam gerekçesi değildir; batık maliyet arttıkça karar daha da zorlaşır, oysa hiç ağırlığı olmamalıdır.

İlgili: Fırsat Maliyeti · Geri Ödeme Süresi · ROI · Marjinal MaliyetROI hesaplama aracı

Birim maliyet, bir ürünün tek adedine düşen toplam üretim maliyetidir.

Toplam maliyeti üretilen adede bölersiniz; zor olan kısım paydaki kalemleri eksiksiz toplamaktır. Direkt malzeme ve direkt işçiliğin yanında enerji, kalıp aşınması, ustabaşı maaşı gibi genel üretim giderleri de ürüne dağıtılır.

500 adetlik bir partide 60.000 TL malzeme, 20.000 TL işçilik ve 20.000 TL genel gider varsa birim maliyet 200 TL çıkar. Aynı hatta 1.000 adet üretilseydi sabit nitelikli giderler iki katı adede bölüneceği için birim maliyet düşerdi. Bu yüzden birim maliyet tek bir sayı değil, hangi hacimde hesaplandığına bağlı bir sonuçtur; hacmi yazmadan raporlamak teklif fiyatlarını bozar.

Birim Maliyet = (Direkt Malzeme + Direkt İşçilik + Genel Üretim Gideri) ÷ Üretilen Sağlam Adet

Dikkat: Fireyi hesaba katmazsanız birim maliyet düşük çıkar: 500 adet başlatıp 470 sağlam ürün aldıysanız bölen 500 değil 470'tir.

İlgili: Sabit Maliyet · Değişken Maliyet · Genel Üretim Gideri · Fire MaliyetiBirim maliyet nasıl hesaplanır · Fiyat kırılım analizi aracı

Brüt kâr, net satışlardan satılan malın maliyeti düşüldükten sonra kalan tutardır.

Ticarette satılan malın maliyeti alış bedeli ve ona bağlı navlun, gümrük, fire gibi kalemlerdir. Üretimde ise malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderinden oluşur.

2.400.000 TL net satış ve 1.560.000 TL satış maliyeti olan bir işletmenin brüt kârı 840.000 TL, brüt kâr marjı yüzde 35'tir.

Brüt kâr, işin çekirdeğinin çalışıp çalışmadığını gösterir; kira, maaş, faiz ve vergiyi henüz içermez. Bu yüzden brüt kârı yüksek bir işletme pekâlâ net zarar edebilir. Yorumlarken kendi geçmiş oranınızla karşılaştırın, mutlak tutara bakmayın.

Brüt Kâr = Net Satışlar − Satılan Malın Maliyeti

Dikkat: Nakliye ve fireyi satış maliyetine yazmayıp genel giderlere atmak brüt kârı yapay olarak şişirir ve fiyat kararlarını bozar.

İlgili: Net Kâr · FAVÖK (EBITDA) · Kâr Marjı ile Mark-up FarkıBrüt kâr ile net kâr farkı · Kâr zarar analizi aracı

Bütçe sapması, gerçekleşen tutar ile bütçelenen tutar arasındaki farktır.

12.000 TL bütçelenen bir kalem 13.500 TL gerçekleştiyse 1.500 TL olumsuz sapma vardır. Asıl soru tutarın kendisi değil, sebebinin ayrıştırılmasıdır: birim fiyat mı arttı, yoksa daha çok mu tükettiniz?

Ayrım şöyle yapılır: fiyat sapması fiyat farkının fiili miktarla, miktar sapması miktar farkının bütçe fiyatıyla çarpımıdır. Fiyat sapması satın almanın, miktar sapması üretimin sorumluluğundadır.

Hacim değiştiğinde sabit bütçeyle karşılaştırma yanıltır. Planlanandan yüzde 30 fazla ürettiyseniz malzeme giderinin artması sapma değil, beklenen sonuçtur; bütçeyi fiili hacme göre esnetmek gerekir.

Sapma = Fiili Tutar − Bütçelenen Tutar

Dikkat: Esnek bütçe kurmadan sabit bütçeyle karşılaştırmak; büyüyen aylarda her kalem "olumsuz sapma" gibi görünür.

İlgili: Standart Maliyet · Fiili Maliyet · Güvenlik Marjı · Net KârBütçe gerçekleşen aracı

Değişken maliyet, üretim veya satış miktarıyla birlikte toplamı artıp azalan giderdir.

Hammadde, ambalaj, parça başı işçilik, satış primi, sevkiyat navlunu tipik örneklerdir. Bir çantada 40 TL deri, 6 TL fermuar, 4 TL ambalaj varsa birim değişken maliyet 50 TL'dir; 300 adet için 15.000 TL.

Gerçekte birçok kalem yarı değişkendir: fabrika elektriğinin bir kısmı aydınlatma gibi sabit, bir kısmı tezgah tüketimi gibi değişkendir. Ayrıca miktar iskontosu devreye girince birim değişken maliyet düşer. Değişken maliyeti her hacimde doğrusal varsaymak, büyük siparişlerde maliyeti olduğundan yüksek gösterir.

Dikkat: Parça başı ödenmeyen atölye işçiliğini değişken sayarsanız, üretimi durdurduğunuzda o maliyetin de duracağını sanırsınız; durmaz.

İlgili: Sabit Maliyet · Katkı Payı · Marjinal Maliyet · Birim MaliyetBaşabaş analizi aracı

Direkt işçilik maliyeti, üretilen ürüne doğrudan atanabilen çalışanların işverene toplam maliyetidir.

Hesabın içine yalnız net ya da brüt ücret girmez: işveren SGK payı, işsizlik payı, yol ve yemek, ikramiye ve yıllık izin karşılığı da eklenir. Bu kalemlerin oranları ve tavanları her yıl değişir, o yüzden saat maliyetini yılda en az bir kez yeniden kurmak gerekir.

Bölen kısmı da önemlidir. Aylık takvim saatini değil, resmi tatil, izin ve duruşlar düşüldükten sonra kalan fiili çalışılan saati kullanırsınız. Aksi halde saat maliyeti düşük çıkar ve tekliflerinizi bilmeden düşük verirsiniz.

Saatlik İşçilik Maliyeti = Toplam İşveren Maliyeti ÷ Fiili Çalışılan Saat

Dikkat: Net ücret üzerinden saat maliyeti hesaplamak; gerçek işveren maliyeti belirgin biçimde daha yüksektir.

İlgili: Genel Üretim Gideri · Birim Maliyet · Fiili Maliyet · Standart MaliyetPersonel maliyeti hesaplama aracı · Brüt net maaş hesaplama aracı

Faaliyet tabanlı maliyetleme, genel giderleri tek bir anahtarla değil, gideri gerçekten doğuran faaliyetlere göre ürünlere dağıtan yöntemdir.

Klasik yöntemde genel giderler makine saatine ya da işçilik saatine bölünür. Bu, çok çeşitli ve küçük partili üretimde yanıltır: 60 dakikalık bir kalıp değişimi, 20 adetlik siparişe de 2.000 adetliğe de aynı yükü getirir ama makine saati bunu göstermez.

ABC'de gider havuzları faaliyet başına kurulur: kalıp değişimi sayısı, satın alma sipariş satırı, kalite kontrol seansı, sevkiyat sayısı. Her ürün, tükettiği faaliyet kadar yük alır.

Sonuç genellikle şudur: az sayıda büyük ürün sanıldığından kârlı, çok sayıda küçük sipariş sanıldığından zararlıdır.

Dikkat: Her gideri ayrı bir faaliyete bölmeye çalışıp modeli bakılamaz hale getirmek; beş-altı gerçek maliyet sürücüsü çoğu KOBİ için yeterlidir.

İlgili: Genel Üretim Gideri · Sipariş (İş Emri) Maliyetlemesi · Birim Maliyet · Katkı PayıSMED ve kalıp değişim süresi

FAVÖK, faiz, vergi, amortisman ve itfa payları düşülmeden önceki faaliyet kârıdır.

Amaç, işletmenin çekirdek faaliyetinin ne kadar kazandığını; borçlanma yapısından, amortisman politikasından ve vergi durumundan bağımsız olarak görmektir. Bu yüzden farklı sermaye yapısına sahip iki işletmeyi karşılaştırırken kullanılır.

Sınırı nettir: FAVÖK yatırım ihtiyacını yok sayar. Amortismanı geri eklemek makinenin yıprandığı gerçeğini değiştirmez; o makine bir gün yenilenecektir. Ayrıca stok ve alacaklara bağlanan işletme sermayesini görmez. FAVÖK'ü yüksek çıkan ama kasası boş şirket, alacak tahsil süresine bakmak zorundadır.

FAVÖK = Faaliyet Kârı + Amortisman + İtfa Payları

Dikkat: FAVÖK'ü nakit akışının yerine koymak; sermaye harcaması ve işletme sermayesi ihtiyacı yüksek işletmelerde bu iki sayı birbirinden çok uzaklaşır.

İlgili: Net Kâr · Brüt Kâr · ROI · Geri Ödeme SüresiFinansal oran analizi aracı · Amortisman nedir, nasıl hesaplanır

Fırsat maliyeti, bir seçeneği tercih ederken vazgeçilen en iyi alternatifin getirisidir.

Muhasebe kaydı yoktur ama karar için gerçektir. Darboğaz tezgahınızda A ürününe 4 saat ayırıyorsanız, aynı 4 saatte B ürününden elde edeceğiniz 3.000 TL katkı payı A'nın fırsat maliyetidir. A'nın kendi katkısı 2.400 TL ise o işi almak, kâğıt üzerinde kârlı görünse de para kaybettirir.

Depoda bekleyen 500.000 TL'lik ölü stok da aynı mantıkla değerlendirilir: o para başka bir yerde çalışabilirdi.

Fırsat maliyeti yalnız kaynak kıt olduğunda anlamlıdır. Tezgah boş, kapasite atılken vazgeçilen bir alternatif yoktur ve fırsat maliyeti sıfıra yaklaşır.

Dikkat: Kapasite boşken de her karara fırsat maliyeti ekleyip kârlı ek siparişleri reddetmek sık yapılan bir yorum hatasıdır.

İlgili: Batık Maliyet · Katkı Payı · Marjinal Maliyet · ROIStok devir hızı hesaplama aracı

Fiili maliyet, bir iş emri ya da dönem için gerçekten harcanan malzeme, işçilik ve genel gider toplamıdır.

Ambardan çıkan gerçek miktar, puantajdan gelen gerçek saat ve döneme ait gerçek gider faturaları toplanır. Standart maliyetin ne olması gerektiğini söylediği yerde fiili maliyet ne olduğunu söyler.

Sağlıklı çalışması için ambar çıkışının iş emri numarasına, işçilik saatinin de operasyona yazılması gerekir. Kayıt disiplini yoksa fiili maliyet sadece malzeme faturasından ibaret kalır ve ürünler olduğundan ucuz görünür.

Fiili maliyet dönem kapanmadan tam bilinemez; geç gelen enerji ve fason faturaları sayıyı sonradan yukarı çeker.

Dikkat: İş emri kapandığı gün fiili maliyeti kesinleşmiş saymak; henüz yüklenmemiş genel gider payı eklendiğinde sayı belirgin şekilde artar.

İlgili: Standart Maliyet · Sipariş (İş Emri) Maliyetlemesi · Genel Üretim Gideri · Bütçe Sapmasıİş emri nedir

Fire maliyeti, üretim sırasında hurdaya çıkan veya ıskartaya ayrılan miktarın işletmeye yüklediği toplam bedeldir.

Kayıp yalnız malzeme değildir. O parçaya kadar harcanan işçilik, makine zamanı ve enerji de gider. Bu yüzden son operasyonda çıkan bir fire, ilk operasyonda çıkandan çok daha pahalıdır: kesimde iskartaya ayrılan sac ile boyandıktan sonra çatlayan parça aynı şey değildir.

1.000 adet başlatıp 40 adedi hurdaya ayırdıysanız fire oranınız yüzde 4'tür ve sağlam adet başına maliyet, hesapladığınızdan yaklaşık yüzde 4 yüksektir.

Hurda satışından gelen tutar net fire maliyetini düşürür ama üretim kapasitesi kaybını geri getirmez.

Fire Oranı = Fire Miktarı ÷ Üretime Başlanan Miktar × 100

Dikkat: Fireyi yalnız malzeme bedeliyle değerlemek; işçilik, makine zamanı ve gecikmiş teslimat maliyeti bu şekilde hiç görünmez.

İlgili: Birim Maliyet · Safha Maliyeti · Standart Maliyet · Bütçe SapmasıPlastik enjeksiyonda fire nasıl azaltılır · Stok sayımı, fire ve fark

Genel üretim gideri, direkt malzeme ve direkt işçilik dışında kalan, ürüne doğrudan atanamayan üretim giderleridir.

Fabrika elektriği, bakım ve yedek parça, yağ ve sarf malzeme, ustabaşı maaşı, bina ve makine amortismanı, üretim sigortası bu kapsamdadır. Hiçbiri tek bir ürüne doğrudan yazılamaz, bir dağıtım anahtarıyla yüklenir.

Anahtar seçimi sonucu değiştirir. Aynı ürün, makine saatine göre dağıtımda pahalı, işçilik saatine göre dağıtımda ucuz çıkabilir. Otomasyonu yüksek hatlarda işçilik saatini anahtar yapmak sistematik hata üretir.

Yükleme oranı yıl başında tahminle kurulur; yıl sonunda fiili giderle farkı kapatılır.

GÜG Yükleme Oranı = Tahmini Genel Üretim Gideri ÷ Tahmini Anahtar Miktarı (örn. makine saati)

Dikkat: Satış, pazarlama ve genel yönetim giderlerini genel üretim giderine karıştırmak; bunlar ürün maliyetine değil dönem giderine yazılır.

İlgili: Faaliyet Tabanlı Maliyetleme (ABC) · Birim Maliyet · Standart Maliyet · Sabit MaliyetAmortisman hesaplama aracı

Geri ödeme süresi, bir yatırımın kendini sağladığı net nakit girişiyle kaç yılda geri ödediğidir.

400.000 TL'lik yatırım yılda 160.000 TL net nakit üretiyorsa geri ödeme süresi 2,5 yıldır. Hesabı basittir, bu yüzden KOBİ yatırım kararlarında en çok kullanılan ölçüdür.

Zayıf yanı, geri ödemeden sonrasını hiç görmemesidir. Üç yılda dönen ama on yıl çalışan bir makine, iki yılda dönen ama dört yılda hurdaya çıkacak makineden toplamda daha iyidir; geri ödeme süresi bunu söylemez.

Nakit girişi yıllara eşit dağılmıyorsa formülü kullanmayın; yılları tek tek toplayıp kümülatif girişin yatırımı aştığı ayı bulun.

Geri Ödeme Süresi = Yatırım Tutarı ÷ Yıllık Net Nakit Girişi

Dikkat: Kâr ile nakdi karıştırmak: paydaya amortisman düşülmüş muhasebe kârını yazarsanız süre olduğundan uzun çıkar.

İlgili: ROI · FAVÖK (EBITDA) · Batık Maliyet · Fırsat MaliyetiROI hesaplama aracı

Güvenlik marjı, mevcut satış düzeyinin başabaş noktasının ne kadar üzerinde olduğunu gösteren paydır.

Ayda 2.000 adet satıyorsanız ve başabaş noktanız 1.200 adetse, güvenlik marjınız (2.000 − 1.200) ÷ 2.000 = yüzde 40'tır. Satışlarınız yüzde 40 düşene kadar zarara geçmezsiniz.

Bu oran işletmenin şoka dayanıklılığını ölçer. Yüzde 5-10 bandındaki bir işletmede tek bir müşterinin siparişi ertelemesi ayı zarara çevirir. Marjı yükseltmenin üç yolu vardır: sabit gideri azaltmak, katkı payını artırmak, hacmi büyütmek.

Marj, sabit giderler arttığı anda erir; yıl başında hesaplanan oranı yıl sonunda kullanmak gerçek durumu olduğundan iyi gösterir.

Güvenlik Marjı % = (Mevcut Satış − Başabaş Satışı) ÷ Mevcut Satış × 100

Dikkat: Satışların düşme senaryosunu kurarken değişken maliyetlerin de düşeceğini unutup marjı olduğundan kötü göstermek sık yapılan bir hatadır.

İlgili: Başabaş Noktası · Katkı Payı · Sabit Maliyet · Bütçe SapmasıBaşabaş analizi aracı

Katkı payı, satış fiyatından birim değişken maliyet düşüldükten sonra sabit giderleri karşılamak üzere kalan tutardır.

250 TL'ye sattığınız üründe birim değişken maliyet 150 TL ise katkı payı 100 TL'dir. Satılan her adet, sabit giderleri 100 TL azaltır; sabit giderler tamamen karşılandıktan sonra aynı 100 TL doğrudan kâra döner.

Ürünleri karşılaştırırken birim kâra değil katkı payına bakılır. Darboğaz bir tezgah varsa doğru ölçü darboğaz dakikası başına katkı payıdır: adet başına 100 TL katkı üreten ama darboğazı 10 dakika meşgul eden ürün, 60 TL katkı üretip 3 dakika kullanan üründen daha zayıftır.

Katkı Payı = Satış Fiyatı − Birim Değişken Maliyet

Dikkat: Genel üretim gideri payını da düşüp katkı payı hesaplarsanız, kapasite boşken aslında kârlı olan bir ek siparişi zararlı gösterirsiniz.

İlgili: Başabaş Noktası · Değişken Maliyet · Marjinal Maliyet · Güvenlik MarjıBaşabaş analizi aracı

Kâr marjı kârın satış fiyatına oranı, mark-up ise aynı kârın maliyete oranıdır; ikisi aynı sayı değildir.

100 TL maliyetli ürüne yüzde 30 mark-up uygularsanız fiyat 130 TL olur. Bu üründeki kâr marjı yüzde 30 değil, 30 ÷ 130 = yüzde 23'tür.

Gerçekten yüzde 30 marj istiyorsanız fiyatı bölerek bulursunuz: 100 ÷ (1 − 0,30) = 142,86 TL. Aradaki 12,86 TL, tüm yıl boyunca her satışta kaybedilen paradır.

Kural: marj her zaman mark-up'tan küçüktür ve fark oran büyüdükçe açılır. Yüzde 50 mark-up yüzde 33 marj, yüzde 100 mark-up yüzde 50 marj demektir.

Marj = (Fiyat − Maliyet) ÷ Fiyat | Mark-up = (Fiyat − Maliyet) ÷ Maliyet

Dikkat: Maliyete yüzde ekleyip "marjımız o kadar" demek en yaygın fiyatlama hatasıdır; hedef marjı tutturmak için çarpmak değil bölmek gerekir.

İlgili: Maliyet Artı Fiyatlama · Brüt Kâr · Katkı Payı · Birim MaliyetKâr marjı nasıl hesaplanır · Fiyat kırılım analizi aracı

Maliyet artı fiyatlama, birim maliyetin üzerine belirli bir yüzde eklenerek satış fiyatının belirlendiği yöntemdir.

Hesap basittir ve her ürüne aynı mantığı uyguladığınız için iç tutarlılığı iyidir. 180 TL birim maliyete yüzde 35 eklerseniz fiyat 243 TL olur.

İki sınırı vardır. Birincisi, müşterinin ödemeye razı olduğu tutarı ve rakip fiyatını hiç görmez; talebin güçlü olduğu üründe para bırakır, rekabetin sert olduğu üründe fiyatı pazarın üstüne çıkarır.

İkincisi döngü kurar: satış düşünce sabit giderler daha az adede dağılır, birim maliyet artar, formül fiyatı yükseltir, satış daha da düşer. Bu yüzden fiyatı maliyetle birlikte katkı payına da bakarak belirlersiniz.

Satış Fiyatı = Birim Maliyet × (1 + Mark-up Oranı)

Dikkat: Maliyete eklenen yüzdeyi kâr marjı sanmak; yüzde 35 mark-up, yüzde 26 marj demektir.

İlgili: Kâr Marjı ile Mark-up Farkı · Birim Maliyet · Katkı Payı · Transfer FiyatıFiyat kırılım analizi aracı

Marjinal maliyet, bir birim daha üretmenin işletmeye getirdiği ek maliyettir.

Kapasite boşken sabit giderler zaten ödenmiş olduğu için marjinal maliyet, birim değişken maliyete yakındır. Birim maliyeti 200 TL olan bir ürünün marjinal maliyeti 150 TL ise, 170 TL'ye alınan bir ek sipariş kâğıt üzerinde zararlı görünse de adet başına 20 TL katkı üretir.

Ama marjinal maliyet düz bir çizgi değildir. Fazla mesaiye geçtiğinizde, ikinci vardiyayı açtığınızda ya da yeni kalıp gerektiğinde basamak yapar; o eşikten sonra ek siparişin maliyeti aniden yükselir.

Kararı vermeden önce hangi basamakta olduğunuzu bilmeniz gerekir.

Marjinal Maliyet = Toplam Maliyetteki Artış ÷ Üretim Miktarındaki Artış

Dikkat: Marjinal maliyet mantığıyla verilen düşük fiyatı zamanla normal müşterilere de uygulamak; o noktada sabit giderleri karşılayan kimse kalmaz.

İlgili: Katkı Payı · Değişken Maliyet · Fırsat Maliyeti · Başabaş NoktasıBaşabaş analizi aracı

Net kâr, tüm gelirlerden faaliyet, finansman ve vergi dahil bütün giderler düşüldükten sonra kalan sonuçtur.

Brüt kârdan pazarlama, genel yönetim, Ar-Ge giderleri; sonra kur farkı ve faiz gibi finansman kalemleri; en son vergi düşülür. Kalan tutar ortağın hakkıdır.

840.000 TL brüt kârı olan işletmede 520.000 TL faaliyet gideri ve 130.000 TL finansman gideri varsa vergi öncesi kâr 190.000 TL'ye iner; vergi de düşüldükten sonra ortağa kalan tutar bunun altındadır. Brüt kârın dörtte birinden azı sona ulaşmıştır; aradaki mesafe, işletmenin kâr etmesi ile ayakta kalması arasındaki farktır.

Net kâr bir kâğıt sonucudur, kasadaki para değildir. Kârlı görünüp nakit sıkıntısı çekiyorsanız para büyük ihtimalle alacakta ve stokta bağlıdır.

Net Kâr = Brüt Kâr − Faaliyet Giderleri − Finansman Giderleri ± Diğer Gelir/Gider − Vergi

Dikkat: Net kârı nakit akışı yerine kullanmak: tahsil edilmemiş satışlar da net kârın içindedir, ödenmemiş fatura gibi görünmezler.

İlgili: Brüt Kâr · FAVÖK (EBITDA) · ROI · Bütçe SapmasıGelir tablosu nasıl okunur · Kâr zarar analizi aracı

ROI, bir yatırımdan elde edilen net kazancın yatırım tutarına oranıdır.

400.000 TL'ye alınan bir CNC tezgah yılda 160.000 TL ek katkı ya da tasarruf sağlıyorsa yıllık ROI yüzde 40'tır. Kazanç hesabına yalnız ek satış değil; azalan fire, kısalan hazırlık süresi, düşen fason bedeli de girer.

İki sınırı vardır. Birincisi, süre belirtilmezse anlamsızdır: yüzde 40 bir yılda mı üç yılda mı sağlanıyor? İkincisi, paranın zaman değerini yok sayar; beş yıl sonra gelecek 100.000 TL ile bugünkü 100.000 TL'yi eşit sayar. Büyük yatırımlarda ROI'yi tek başına değil, geri ödeme süresiyle birlikte okuyun.

ROI = (Yatırımdan Sağlanan Net Kazanç ÷ Yatırım Tutarı) × 100

Dikkat: Yatırımın getirdiği bakım, eğitim, yazılım ve duruş kaybı gibi ek maliyetleri kazançtan düşmeden ROI hesaplamak sonucu şişirir.

İlgili: Geri Ödeme Süresi · FAVÖK (EBITDA) · Fırsat Maliyeti · Net KârROI hesaplama aracı

Sabit maliyet, üretim veya satış hacmi değişse de kısa vadede toplam tutarı değişmeyen giderdir.

Kira, maaşlı personel, sigorta, makine amortismanı, yazılım aboneliği bu gruba girer. Hiç üretim yapmasanız da ay sonunda ödenir.

Aylık 120.000 TL sabit gideriniz varsa, 1.000 adet üretimde adet başına 120 TL, 2.000 adette 60 TL düşer. Toplamı sabittir, birime düşen payı değildir.

Sabitlik yalnız belirli bir kapasite aralığında geçerlidir. İkinci vardiyayı açtığınızda ya da ikinci depoyu kiraladığınızda sabit maliyet basamak yaparak sıçrar; buna kademeli sabit maliyet denir ve bütçede en çok gözden kaçan kalemdir.

Dikkat: Sabit maliyeti birim başına çevirip o birim tutarı farklı hacimlerdeki tekliflerde kullanmak, fiyatlarınızı sistematik olarak yanlış çıkarır.

İlgili: Değişken Maliyet · Başabaş Noktası · Katkı Payı · Birim MaliyetBaşabaş analizi aracı

Safha maliyeti, sürekli ve birbirinin aynı ürün üretilen hatlarda dönem maliyetini üretim miktarına bölerek hesaplayan yöntemdir.

Plastik enjeksiyon, gıda, boya, kimya, iplik gibi kesintisiz akan üretimlerde her adedin maliyetini ayrı izlemek anlamsızdır. Bunun yerine dönem boyunca her safhada biriken maliyet, o safhanın çıktısına bölünür.

Dönem sonunda hatta yarım kalan ürünler için eşdeğer üretim hesaplanır: yüzde 60 tamamlanmış 500 adet, 300 tam adet sayılır. Bu düzeltme yapılmazsa birim maliyet olduğundan düşük çıkar.

Yöntem safha bazında çalıştığı için hangi aşamanın pahalı olduğunu da gösterir; enjeksiyon ucuz, montaj pahalı olabilir.

Safha Birim Maliyeti = Dönem Toplam Safha Maliyeti ÷ Eşdeğer Üretim Adedi

Dikkat: Yarı mamulü tam ürün gibi saymak; dönem sonunda hatta çok iş varsa birim maliyet ciddi biçimde yanlış hesaplanır.

İlgili: Sipariş (İş Emri) Maliyetlemesi · Birim Maliyet · Fire Maliyeti · Genel Üretim GideriYarı mamul nedir · Plastik ve ambalaj sektörü

Dönem içinde satılan ürünlerin doğrudan maliyeti; satış gelirinden düşüldüğünde brüt kârı verir.

Formül dönem stoklarını kullanır: dönem başı stok 200.000 TL, dönem içi alış 800.000 TL, dönem sonu sayım 300.000 TL ise SMM 700.000 TL'dir. Ciro 1.000.000 TL ise brüt kâr 300.000 TL, brüt kâr marjı %30 olur.

SMM yalnız satılanı içerir; depoda duran mal gider değil stoktur. Kira, ofis, pazarlama ve finansman gideri SMM'ye girmez, brüt kârın altında yer alır. Üretim yapıyorsanız alış yerine üretim maliyetini yazarsınız: direkt malzeme, direkt işçilik ve genel üretim gideri.

Dönem sonu stoğunu saymadan tahminle yazarsanız SMM de kâr da tahmindir.

SMM = Dönem başı stok + Dönem içi alışlar (veya üretim maliyeti) − Dönem sonu stok

Dikkat: Ay içindeki tüm alışları doğrudan gider yazıp SMM sanmak; stok artışını göremez, kârı olduğundan düşük gösterirsiniz.

İlgili: Brüt Kâr · Stok Devir Hızı · Gelir Tablosu · Ağırlıklı Ortalama MaliyetKâr zarar analizi · Gelir tablosu nedir, nasıl okunur

Sipariş (iş emri) maliyetlemesi, her iş emrini veya partiyi ayrı bir maliyet nesnesi sayan hesaplama yöntemidir; bir siparişi açmanın sabit gideri olan sipariş verme maliyetiyle aynı şey değildir.

Birbirine benzemeyen işler üretiyorsanız bu yöntemi kullanırsınız: çelik konstrüksiyon projeleri, kalıp imalatı, özel ölçü mobilya. Malzeme çıkışı, işçilik saati ve fason bedeli doğrudan iş emri numarasına yazılır; maliyet nesnesi ürün değil, o tek iştir.

Bir vinç kirişi siparişine 4.200 kg sac, 96 saat kaynak ve 3 gün boya fasonu yazıldıysa o işin maliyeti kendi kartında toplanır. Ortalama kârlılık iyi görünürken tekil projelerde zarar edildiğini ancak bu ayrımla görürsünüz.

Stok tarafındaki "sipariş verme maliyeti" ile karıştırılır; fark şu: orası bir satın alma siparişini açıp teslim almanın sabit gideridir ve EOQ formülünün girdisidir, burası ise üretim işlerini tek tek maliyetleme yöntemidir.

Dikkat: Kalıp hazırlık süresini ve ortak sarf malzemeyi iş emrine yazmamak; bu durumda küçük partili siparişler gerçekte olduğundan ucuz görünür.

İlgili: Safha Maliyeti · Fiili Maliyet · Faaliyet Tabanlı Maliyetleme (ABC) · Genel Üretim Gideriİş emri nedir · Çelik konstrüksiyon sektörü

Standart maliyet, bir ürünün ürün ağacı ve rotasına göre önceden belirlenmiş hedef maliyetidir.

Her ürün için ne kadar malzeme, kaç dakika işçilik ve hangi genel gider yükü olması gerektiğini önceden yazarsınız. Üretim bittiğinde fiili maliyetle karşılaştırılır, aradaki fark sapma olarak raporlanır.

Bir gömlek için standart 1,40 metre kumaş belirlediyseniz ve fiili tüketim 1,55 metre çıktıysa, adet başına 0,15 metrelik miktar sapması vardır; 2.000 adette 300 metre kumaş demektir.

Standart maliyet teklif hazırlamayı hızlandırır, çünkü her sipariş için sıfırdan maliyet çıkarmazsınız. Karşılığında standartların bakımını yapmak zorundasınız.

Dikkat: Standartları yıllarca güncellememek; o noktadan sonra sapma raporu gerçeği değil, eskimiş standardı ölçmeye başlar.

İlgili: Fiili Maliyet · Bütçe Sapması · Genel Üretim Gideri · Birim MaliyetÜrün ağacı (BOM) nedir · Üretim rotası nedir

Stoğun kayıtlı maliyeti net gerçekleşebilir değerinin üstüne çıktığında, aradaki farkın karşılık ayrılarak gidere yazılması.

Stok kayıtta maliyetiyle durur, ama satılabileceği fiyat düşmüş olabilir: modeli geçmiş, raf ömrü kısalmış, hasar görmüş. Net gerçekleşebilir değer, tahmini satış fiyatından satışa kadar katlanılacak giderler düşülerek bulunur. Maliyet bunun üstündeyse fark kadar karşılık ayrılır.

Ölü stok maddesindeki "değeri her yıl biraz daha erir" cümlesinin kayıttaki karşılığı budur; şüpheli alacak karşılığının stok tarafındaki eşi. Karşılık ayrılmadığı sürece stok bilançoda tam değeriyle görünmeye devam eder.

Karşılığın vergi matrahına etkisi ayrı bir konudur; mali müşavirinize sorun.

Karşılık = Kayıtlı maliyet − Net gerçekleşebilir değer (tahmini satış fiyatı − satış giderleri); fark pozitifse ayrılır

Dikkat: En sık yapılan hata karşılığı yıl sonunda toptan bir yüzdeyle ayırmak; hangi kalemin neden düştüğü stok bazında yazılmazsa rakam denetimde savunulamaz.

İlgili: Ölü Stok · Şüpheli Alacak · Raf Ömrü / SKT · Ağırlıklı Ortalama MaliyetStok takip aracı · Mali müşavir

Transfer fiyatı, aynı grup içindeki iki birim ya da şirket arasında yapılan mal ve hizmet alışverişine uygulanan fiyattır.

Üretim şirketinizin satış şirketinize verdiği fiyat, ya da fabrikanın mağaza kanalına yazdığı iç fiyat budur. Grubun toplam kârını değiştirmez, yalnız kârın hangi birimde göründüğünü değiştirir. Fiyat yüksekse üretim kârlı, satış zararlı görünür.

Yaygın belirleme yöntemleri: benzer ürünün piyasa fiyatı, maliyet artı belirli bir kâr payı, ya da iki birimin pazarlıkla anlaştığı fiyat.

İlişkili kişilerle yapılan işlemlerde vergi mevzuatı emsallere uygunluk bekler; iç fiyatın nasıl belirlendiğini yazılı olarak açıklayabilmeniz gerekir.

Dikkat: Birim yöneticilerinin primini iç fiyata bağlı kâra bağlamak; herkes kendi biriminin sayısını optimize ederken grup toplamı düşebilir.

İlgili: Maliyet Artı Fiyatlama · Fırsat Maliyeti · Net Kâr · Standart MaliyetDistribütörlük çözümleri