Stok ve Depo Yönetimi Terimleri

ABC analizi, stok kalemlerini yıllık tüketim değerine göre üç gruba ayırarak yönetim ilgisini en çok para bağlayan kalemlere yönlendiren yöntemdir.

Her kalem için yıllık tüketim miktarı birim maliyetle çarpılır, liste büyükten küçüğe sıralanır. Tipik dağılımda kalemlerin yaklaşık yüzde 20'si toplam değerin yüzde 80'ini oluşturur; bunlar A grubudur. Sonraki dilim B, kalan uzun kuyruk C olur.

Karar farkı gruplarda ortaya çıkar. A kalemleri sık sayılır, dar tamponla ve sık siparişle yönetilir. C kalemleri için titiz optimizasyon zaman kaybıdır; yılda bir iki kez toplu alınır, tampon geniş tutulur.

Analiz değer eksenlidir, kritiklik eksenli değildir. Ucuz ama olmadığında hattı durduran bir conta C grubuna düşer; bu tür kalemleri ayrıca işaretlemek gerekir.

Yıllık Tüketim Değeri = Yıllık Tüketim Miktarı × Birim Maliyet

Dikkat: Sınıflandırmayı bir kez yapıp yıllarca güncellememek en yaygın hatadır; ürün gamı değiştikçe A ve C grupları yer değiştirir.

İlgili: Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli) · Ölü Stok · Stok Devir Hızı · EOQ (Ekonomik Sipariş Miktarı)Stok modülü

Adresli depo, her raf gözüne benzersiz bir adres verilip stokun ürün koduyla birlikte bulunduğu adresle kaydedildiği düzendir.

Adres genellikle koridor, raf, kat ve göz bilgisini birleştirir: A-12-03-B gibi. Sistem artık ürünün sadece kaç adet olduğunu değil, nerede olduğunu da bilir; toplama listesi rastgele değil, yürüme mesafesine göre sıralanır.

Kazanç arama süresinde ortaya çıkar. Adres yokken toplayıcı ürünü hafızadan ve deneme yanılmayla bulur; yeni personel aynı işi iki üç katı sürede yapar. Adresli düzende sipariş toplama süresi kişiye bağlı olmaktan çıkar.

Aynı ürünü birden fazla adreste tutmak mümkündür ama her adres ayrı stok satırıdır; transferler kaydedilmezse toplam doğru, adres yanlış olur ve toplayıcı boş rafa gider.

Dikkat: Adres etiketlerini yalnız rafa yapıştırıp sistemde adres bazlı kayıt tutmamak, düzeni görsel süse çevirir.

İlgili: Toplama (Picking) · Mal Kabul · WMS · Stok DoğruluğuDepo yönetimi ve adres bazlı raf sistemi · E-ticaret deposu

Ağırlıklı ortalama maliyet, toplam stok değerinin toplam miktara bölünmesiyle bulunan ve her yeni girişte güncellenen birim maliyettir.

Partileri ayrı ayrı izlemek yerine tek bir ortalama birim maliyet taşırsınız. Elde 100 adet 40 TL'den varken 100 adet 50 TL'den girerse yeni maliyet (4.000 + 5.000) ÷ 200 = 45 TL olur; sonraki her çıkış 45 TL'den değerlenir.

Uygulaması en pratik yöntemdir, özellikle vida, boya, granül gibi partisi ayırt edilmeyen kalemlerde. Fiyat dalgalanmalarını yumuşattığı için maliyet raporları daha az zıplar.

Bunun bedeli görünürlük kaybıdır: pahalı bir partinin etkisi ortalamaya karışır, hangi alımın maliyeti bozduğunu tek satırda göremezsiniz.

Birim Maliyet = (Mevcut Stok Değeri + Yeni Giriş Değeri) ÷ (Mevcut Miktar + Yeni Miktar)

Dikkat: Girişleri gecikmeli işleyip çıkışları anında düşerseniz ortalama yanlış hesaplanır; negatif stok görülen her yerde maliyet de bozulmuştur.

İlgili: FIFO · LIFO · Stok DoğruluğuBirim maliyet nasıl hesaplanır

Barkod, ürün ya da raf bilgisini çizgi kalınlıklarıyla kodlayan ve okuyucuyla saniyeler içinde okunan tek boyutlu etikettir.

Depoda barkodun işi veri girişini elden almaktır. Elle yazılan stok kodunda hata payı yüzde birler seviyesindeyken okutmada bu neredeyse sıfıra iner; asıl kazanç hızda değil, yanlış ürünün doğru sanılmamasındadır.

Perakendede EAN-13 gibi küresel standartlar kullanılır, iç kullanımda Code 128 gibi formatlar yeterlidir. Ürünün yanında raf, koli ve sipariş için de barkod basılır; adresli depo bunun üzerine kurulur.

Sınırı taşıdığı veri miktarı değil, kapladığı yerdir. Mağaza rafındaki EAN-13 tek bir numara taşır; ama GS1-128 biçimi uygulama tanımlayıcılarıyla parti numarasını, son kullanma tarihini ve miktarı aynı çizgili etikete yazabilir. Bedeli etiketin uzamasıdır. Aynı bilgiyi küçük bir alana sığdırmanız ya da etiketin bir kısmı zarar görse de okunması gerekiyorsa karekoda geçersiniz.

Dikkat: Aynı ürüne farklı tedarikçilerden gelen iki farklı barkodu iki ayrı stok kartı olarak açmak, stoku ikiye bölen en yaygın hatadır.

İlgili: Karekod (QR) · GTIN · Toplama (Picking) · Adresli DepoBarkod sistemi nasıl kurulur · Ücretsiz barkod programı

Cross-docking, gelen malın depoya yerleştirilmeden mal kabul alanından doğrudan sevkiyat alanına aktarılmasıdır.

Mal rafa hiç girmez. Tedarikçiden gelen sevkiyat kabul kapısında ayrıştırılır, bekleyen siparişlere göre ayrılır ve aynı gün çıkış kapısından yola çıkar. Yerleştirme ve toplama adımları tamamen atlanır.

En çok hızlı tüketim, taze ürün ve mağaza zinciri dağıtımında işe yarar. Merkeze gelen 40 palet, 12 mağazanın siparişine göre ayrılıp aynı akşam dağıtıma verildiğinde hem depolama maliyeti hem raf ömrü kaybı düşer.

Karşılığında planlama disiplini ister: gelen miktarın bilinmesi, sevk programının önceden hazır olması ve tedarikçinin zamanında gelmesi gerekir. Bir kamyonun gecikmesi tüm çıkış programını kaydırır.

Dikkat: Cross-docking stok tutmadığı için tampon da tutmaz; talep dalgalanması yüksek kalemlerde uygulanırsa doğrudan karşılanamayan siparişe dönüşür.

İlgili: Mal Kabul · Toplama (Picking) · WMS · İrsaliyeDağıtım ve lojistik · Mağaza zinciri

Aynı işletmenin iki deposu, şubesi veya sahası arasında malın belge ve stok kaydıyla birlikte yer değiştirmesi.

Transfer satış değildir; toplam stok değişmez, yalnız yeri değişir. Kayıt transfer fişiyle açılır: çıkış deposundan düşer, giriş deposunda mal kabul yapıldığında eklenir.

İki adım arasındaki miktar yolda maldır. Tek hamlede çıkış-giriş yazarsanız kamyondaki mal ya aynı anda iki depoda görünür ya da hiçbirinde; sayım farkının en yaygın kaynağı budur. Aynı tüzel kişiliğin farklı adreslerdeki şube ve depoları arasındaki sevkte irsaliye düzenlenir, fatura düzenlenmez; ayrı şirketler arasındaki hareket transfer değil satıştır.

Transferde miktarla birlikte maliyeti de taşırsınız; hangi bedelin taşındığını kullandığınız maliyet yöntemi belirler.

Şirket toplam stoğu transferden etkilenmez: Depo A (−100) + Depo B (+100) = 0

Dikkat: Transferi tek hamlede kapatıp yolda geçen günü kaydetmemek; o gün sayım yapılırsa mal hiçbir depoda çıkmaz.

İlgili: Adresli Depo · İrsaliye · Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli) · Çoklu Şirket ve Çoklu ŞubeStok modülü · Depo yönetimi ve adres bazlı raf sistemi

Emniyet stoğu, talep ve tedarik süresindeki dalgalanmalara karşı elde tutulan, normal tüketim planının üstündeki tampon miktardır.

Amaç ortalamayı karşılamak değil, ortalamanın sapmasını karşılamaktır. Günde ortalama 100 adet tüketilen, tedarik süresi 10 gün olan bir malzemede plan 1.000 adet ister; ama tedarikçi bazen 14 günde geliyorsa aradaki 4 günlük fark, yani 400 adet, emniyet stoğu olarak durur.

Tampon iki belirsizliği birden karşılar: talebin oynaklığı ve teslim süresinin oynaklığı. Hizmet düzeyi hedefi yükseldikçe tampon orantısız büyür. Normal dağılım varsayımıyla yüzde 95 hizmet düzeyi 1,64 standart sapma, yüzde 99 ise 2,33 standart sapma ister; yani hedefi yüzde 95'ten 99'a çekmek tamponu kabaca yüzde 40 büyütür. Yüzde 99,9'a çekmek (3,09 standart sapma) tamponu yüzde 95'e göre yaklaşık iki katına çıkarır.

Emniyet stoğu bir kez hesaplanıp unutulacak sabit sayı değildir; tedarikçi performansı düzeldiğinde aşağı çekilmezse sessizce ölü stoka dönüşür.

Emniyet Stoğu ≈ (Maksimum Günlük Tüketim × Maksimum Tedarik Süresi) − (Ortalama Günlük Tüketim × Ortalama Tedarik Süresi)

Dikkat: Sürekli emniyet stoğuna el atılıyorsa sorun tamponun küçüklüğü değil, çoğu zaman yeniden sipariş noktasının yanlış kurulmasıdır.

İlgili: Yeniden Sipariş Noktası (ROP) · Stok Devir Hızı · Min-Maks SistemiEmniyet stoğu nedir · MRP modülü

EOQ, bir siparişi açmanın sabit gideri ile stok taşıma maliyetinin toplamını en aza indiren parti büyüklüğüdür.

İki maliyet ters yönde çalışır. Sık ve az sipariş verirseniz sipariş açma, nakliye ve mal kabul gideri artar; seyrek ve çok sipariş verirseniz depoda bağlanan para, yer ve bozulma riski artar. EOQ, ikisinin toplamının en düşük olduğu miktardır.

Yıllık 12.000 adet tüketilen, sipariş başına 400 TL sabit gideri olan, birim başına yıllık 6 TL taşıma maliyeti taşıyan bir malzemede EOQ yaklaşık 1.265 adettir; yani yılda kabaca on sipariş.

Buradaki sipariş verme maliyeti, bir siparişi açıp teslim almanın sabit gideridir; iş emri bazlı maliyetleme yöntemi olan sipariş (iş emri) maliyetlemesiyle karıştırmayın. Formül talebi sabit, fiyatı miktardan bağımsız varsayar; kademeli iskonto veya mevsimlik talep varsa sonucu başlangıç noktası sayarsınız.

EOQ = √(2 × Yıllık Talep × Sipariş Verme Maliyeti ÷ Birim Yıllık Taşıma Maliyeti)

Dikkat: Taşıma maliyetine yalnız depo kirası yazılırsa EOQ şişer; bağlanan sermayenin fırsat maliyeti çoğu kalemde kiradan büyüktür.

İlgili: Yeniden Sipariş Noktası (ROP) · Stok Devir Hızı · ABC AnaliziStok modülü

FIFO, stoktan ilk giren partinin ilk çıktığı varsayımına dayanan maliyetleme ve fiziksel kullanım yöntemidir.

Fiziksel tarafı basittir: depoda önce gelen parti önce sevk edilir, raf ömürlü mallarda zorunludur. Maliyet tarafında ise çıkışlar en eski alım fiyatından değerlenir, dolayısıyla dönem sonu stok en güncel fiyatlarla kalır.

100 adet 40 TL'den, sonra 100 adet 50 TL'den alındı; 120 adet satıldığında maliyet 100 × 40 + 20 × 50 = 5.000 TL olur, elde kalan 80 adet 50 TL'den değerlenir.

Fiyatların yükseldiği dönemlerde FIFO satış maliyetini düşük, kârı ve stok değerini yüksek gösterir. Kâğıt üzerindeki bu kâr, yerine koyma maliyeti arttığı için nakde dönüşmeyebilir.

Dikkat: Sistemde FIFO seçili olması depoda FIFO uygulandığı anlamına gelmez; raf düzeni buna zorlamıyorsa personel elinin değdiği partiyi alır.

İlgili: LIFO · Ağırlıklı Ortalama Maliyet · Parti (Lot) Takibi · Raf Ömrü / SKTEnflasyon muhasebesi aracı

Fire, üretim sırasında teknik olarak kaçınılmaz malzeme kaybıdır; zayi ise bozulma, kırılma ya da kayıtsız çıkışla stokun plansız eksilmesidir.

Ayrım kaynaktadır. Fire süreç gereği doğar, ürün ağacına baştan yazılır ve normal maliyetin parçasıdır. Zayi ise kaydı olmayan eksilmedir: nem, kırılma, raf ömrü aşımı, yanlış istifleme, kayıtsız çıkış, hırsızlık. Üçüncü bir kalem olan ıskarta ise uygun çıkabilecekken uygunsuz çıkıp kurtarılamayan üründür.

Zayi sayımda görünür. Kayıtta 1.200 kg duran malzemeden 1.140 kg sayılıyorsa aradaki 60 kg fire değildir; fire üretim kaydında zaten düşülmüştür. Kalan farkı tek satırda fireye yazmak kaybı görünmez kılar, kaynağını aramak gerekir.

İkisini ayrı hesapta izlersiniz. Fire oranı süreç iyileştirmesinin, zayi oranı depo disiplininin göstergesidir; aynı satıra yazılırsa ikisi de körelir.

Zayi Miktarı = Kayıtlı Stok − Fiili Sayım (dönem firesi üretim kaydında düşülmüş olmak şartıyla)

Dikkat: Sayım farkını topluca fireye yazmak zayiyi görünmez kılar: rapor düzelir, kayıp aynı hızla sürer.

İlgili: Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli) · Stok Doğruluğu · Ölü StokStok sayımı, fire ve fark · Plastik enjeksiyonda fire nasıl azaltılır

GTIN, bir ticari ürünü dünya çapında benzersiz biçimde tanımlayan ve barkodun altında yatan küresel numaralandırma standardıdır.

EAN-13, UPC ve ITF-14 aslında GTIN'in farklı uzunluklardaki biçimleridir. Numara işletmeye tahsis edilen firma önekiyle başlar, ürün referansıyla devam eder ve kontrol hanesiyle biter.

Ürünün her satılabilir varyantı ayrı GTIN ister. Aynı boyanın 1 litrelik ve 2,5 litrelik kutusu iki ayrı numaradır; 12'li koli ise üçüncü bir numaradır. Perakende zincirlerine ve pazaryerlerine giriş çoğu zaman bu numarayı zorunlu tutar.

Kendi ürettiğiniz ürünlere numara vermek için önekin resmi kuruluştan alınması gerekir; internetten satın alınan tekil barkodlar zincirlerde reddedilebilir.

Dikkat: Ürün formülü ya da ambalaj boyutu değiştiğinde eski GTIN'i kullanmaya devam etmek, pazaryeri ve zincir marketlerde eşleşme hatası üretir.

İlgili: Barkod · Karekod (QR) · Stok DoğruluğuPazaryeri stok senkronu neden bozulur

İrsaliye, malın fiziksel sevkine eşlik eden ve neyin, ne kadarının, kimden kime gittiğini gösteren belgedir.

Fatura ile karıştırılır ama işlevleri ayrıdır: irsaliye malın fiziksel hareketini, fatura ticari borç ve alacağı belgeler. Mal sevk edilirken sevk irsaliyesi düzenlenmesi kural olarak zorunludur. Fatura tam sevk anında düzenleniyorsa, üzerinde sevk tarihi ile saati bulunuyor ve "irsaliye yerine geçer" ibaresi taşıyorsa ayrıca irsaliye aranmaz; uygulamada yaygın olan ise sevkiyatı irsaliyeyle yapıp faturayı sonradan düzenlemektir.

Depo tarafında irsaliye stok hareketinin dayanağıdır. Çıkış irsaliyesi kesilmeden mal kapıdan çıkarsa kayıtla fiziksel arasındaki fark tam da orada doğar.

Elektronik ortamda düzenlenen biçimi e-İrsaliyedir; belirli ciro ve sektör şartlarını sağlayanlar için zorunlu kapsam zamanla genişlemektedir. Kâğıt irsaliyeden farkı, sevkiyatın anlık olarak elektronik ortamda izlenebilmesidir.

Dikkat: İrsaliyeyi sevkiyattan sonra toplu işlemek, gün içinde stokun gerçekte olduğundan fazla görünmesine ve olmayan malın satılmasına yol açar.

İlgili: Mal Kabul · Konsinye Stok · Stok Doğruluğu · Fire ve Zayie-İrsaliye nedir, nasıl düzenlenir · Fatura programı

Karekod, veriyi iki boyutlu kare desende taşıyan ve barkoda göre çok daha fazla bilgi sığdırabilen etiket biçimidir.

Tek bir karekoda ürün kodu, parti numarası, üretim tarihi, miktar ve bir bağlantı birlikte yazılabilir. Mal kabulde tek okutmayla hem hangi ürün hem hangi parti hem kaç adet olduğu sisteme düşer.

İkinci üstünlüğü dayanıklılıktır: yüzeyin bir kısmı yırtılsa veya kirlense bile hata düzeltme sayesinde okunmaya devam eder. Bu yüzden üretim sahasında, yağlı ortamlarda ve kutu üzerine doğrudan basımda tercih edilir.

Türkiye'de e-Fatura ve e-İrsaliye çıktılarında belge bilgisini taşıyan karekod da yaygınlaştı; sevkiyat evrakının doğrulanması bu kod üzerinden yapılabiliyor.

Dikkat: Karekodu çok küçük basmak en sık teknik hatadır; okuyucunun çözebilmesi için modül boyutuna ve kenar boşluğuna uyulması gerekir.

İlgili: Barkod · Parti (Lot) Takibi · İrsaliye · Mal Kabule-İrsaliye nedir, nasıl düzenlenir

Konsinye stok, fiziksel olarak bir tarafın elinde bulunan ancak mülkiyeti satılana veya tüketilene kadar diğer tarafta kalan maldır.

İki yönü vardır. Bayide bıraktığınız mal sizin stokunuzdur; bayi sattığında satış ve alacak doğar. Tersine, tedarikçinin fabrikanıza bıraktığı malzeme siz üretimde kullanana kadar onun stokudur, ödeme tüketimle başlar.

Nakit akışı açısından avantaj mülkiyeti elinde tutmayan taraftadır: depoda mal durur ama para bağlanmaz. Karşı taraf ise satış hacmi karşılığında sermaye bağlar.

Kritik nokta mutabakattır. Bayideki adet ile sizin kaydınız aylık olarak karşılaştırılmazsa ne kadarının satıldığı, ne kadarının hasarlandığı takip edilemez; muhasebede satış gerçekleşmeden gelir yazmak yanlış tablo üretir.

Dikkat: Konsinye malı normal sevkiyat gibi stoktan düşmek en sık yapılan hatadır; mal hâlâ sizindir ve envanterde görünmelidir.

İlgili: İrsaliye · Stok Doğruluğu · Rezerve StokKonsinye stok nedir · Bayi ağı yönetimi

LIFO, çıkışların en son giren partinin maliyetiyle değerlendiği stok maliyetleme yöntemidir.

Mantığı FIFO'nun tersidir: satılan malın maliyetine en güncel alım fiyatı yazılır, elde kalan stok ise eski ve düşük fiyatlarla taşınır. Fiyat artışının hızlı olduğu dönemlerde satış maliyetini yükselttiği için dönem kârını, izin verilen ülkelerde de vergi matrahını düşürür.

100 adet 40 TL'den, sonra 100 adet 50 TL'den alınmışken 120 adet satılırsa maliyet 100 × 50 + 20 × 40 = 5.800 TL çıkar; aynı hareket FIFO'da 5.000 TL idi.

LIFO fiziksel bir sevk kuralı değil, bir değerleme varsayımıdır. Türkiye'de vergi mevzuatı stok değerlemesinde LIFO'ya izin vermez; yöntem 2003 sonundaki düzenlemeyle kaldırıldı ve geriye fiili maliyet, ağırlıklı ortalama ve FIFO kaldı. TFRS uygulayan şirketlerde de LIFO yasaktır. Bu yüzden LIFO'yu burada uygulanacak bir seçenek olarak değil, diğer yöntemleri anlamak için bilinmesi gereken bir karşılaştırma noktası olarak okuyun.

Dikkat: Yöntemi dönem ortasında değiştirmek karşılaştırılabilirliği bozar; kâr artışı gerçek performans değil, sadece değerleme farkı olarak görünür.

İlgili: FIFO · Ağırlıklı Ortalama Maliyet · Stok Devir HızıMali müşavir çözümleri

Mal kabul, gelen sevkiyatın sipariş ve irsaliyeyle karşılaştırılıp sayılarak, kontrol edilerek stoka alınması sürecidir.

Üç belge karşılaştırılır: satınalma siparişi, tedarikçi irsaliyesi ve fiilen gelen mal. Miktar, ürün kodu, parti ve varsa son kullanma tarihi burada kaydedilir. Bu üçü tutmuyorsa mal koşulsuz kabul edilmez, uygunsuzluk kaydı açılır.

Mal kabul deponun en kritik noktasıdır çünkü buradan giren her hata sonraki tüm süreçlere taşınır. Yanlış sayılan koli aylar sonra sayım farkı olarak, yanlış girilen parti ise geri çağırmada izlenemeyen kayıt olarak geri döner.

Kalite kontrol gerektiren kalemlerde mal önce karantina alanına alınır; onay çıkmadan kullanılabilir stoka geçmemesi gerekir.

Dikkat: Yoğun günlerde irsaliyeye bakıp saymadan girmek en sık yapılan hatadır; eksik gelen mal tedarikçiye değil size fark olarak yazılır.

İlgili: İrsaliye · Adresli Depo · Parti (Lot) Takibi · Stok DoğruluğuTedarikçi yönetimi ve satın alma süreci

Min-maks sistemi, stok belirlenen alt sınıra düştüğünde üst sınıra tamamlayacak kadar sipariş verilmesine dayanan basit yenileme kuralıdır.

İki sayı tanımlarsınız. Minimum, sipariş tetikleyen seviyedir ve pratikte yeniden sipariş noktasıyla aynı mantıkla kurulur. Maksimum, deponun taşımayı kabul ettiği tavan seviyedir. Sipariş miktarı sabit değildir; maksimumdan eldeki ve yoldaki miktar düşülerek bulunur.

Minimum 200, maksimum 900 olan bir kalemde stok 180'e düşmüşse ve yolda 100 adet varsa sipariş 900 − 280 = 620 adettir.

Sadeliği avantajıdır: karmaşık talep tahmini gerektirmeden düzenli tüketilen kalemleri yönetir. Buna karşılık talep mevsimsel olarak dalgalanıyorsa iki sınır da elle güncellenmedikçe sistem geride kalır.

Sipariş Miktarı = Maksimum Seviye − (Eldeki Stok + Yoldaki Stok)

Dikkat: Yoldaki siparişi hesaba katmayan bir min-maks kurgusu, tedarik süresi uzadıkça aynı malı üst üste sipariş eder.

İlgili: Yeniden Sipariş Noktası (ROP) · Emniyet Stoğu · EOQ (Ekonomik Sipariş Miktarı)Stok takip aracı

Ölçü birimi ve çevrim, aynı malzemenin alım, stok ve satış aşamalarında farklı birimlerle izlenmesi ve aralarındaki sabit orandır.

Bir malzeme tedarikçiden koli alınır, depoda adet tutulur, üretime kilo çıkar. Sistemde bir temel birim seçilir ve diğerleri buna çevrim katsayısıyla bağlanır: 1 koli = 24 adet, 1 adet = 0,75 kg gibi.

Çevrim yanlışsa hata sessizce çoğalır ve yönü katsayının hangi tarafa kaydığına bağlıdır. 24'lük koli sisteme 12 adet olarak girilmişse her mal kabulde stok gerçeğin yarısı kadar görünür; tersine 12'lik koli 24 girilmişse iki katı görünür. Fark aylar sonra sayımda ortaya çıkar ve kaynağı zor bulunur.

Kesirli birimlerde yuvarlama da sorun üretir. Metrekare, kilo ve litre gibi ondalıklı birimlerde ondalık hane sayısı düşük tutulursa binlerce hareket sonunda kayda değer bir sapma birikir.

Temel Birim Miktarı = Girilen Miktar × Çevrim Katsayısı

Dikkat: Aynı ürün için farklı tedarikçilerin farklı koli adetlerini tek çevrimle yönetmek, mal kabulde düzenli miktar hatası üretir.

İlgili: Mal Kabul · Stok Doğruluğu · Ağırlıklı Ortalama MaliyetStok takip aracı

Ölü stok, uzun süredir hareket görmeyen ve öngörülebilir dönemde satılma ya da kullanılma ihtimali kalmayan envanterdir.

Eşiği işletme kendi belirler: bazı yerlerde 12 ay hareketsizlik, bazılarında son bir yıllık tüketimin iki katından fazla eldeki miktar ölü sayılır. Ölçü, kalemin son çıkış tarihi ile mevcut miktarın birlikte okunmasıdır.

Ölü stokun asıl maliyeti raf yeri değil bağlanan paradır. 300.000 TL'lik hareketsiz mal, aynı parayla alınabilecek dönen malın kârından da sizi mahrum bırakır; üstelik değeri her yıl biraz daha erir.

En ağır tarafı karar psikolojisidir. Zararı yazmamak için elde tutulan mal, bir yıl sonra daha da değersiz hâlde aynı rafta durur. Erken iskonto, paket satış veya hurdaya ayırma çoğu zaman beklemekten ucuzdur.

Dikkat: Ölü stoku kayıtta alış maliyetiyle taşımak bilançoyu olduğundan iyi gösterir; gerçekçi değerleme yapılmazsa özkaynak şişer.

İlgili: Stok Devir Hızı · ABC Analizi · Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli) · Raf Ömrü / SKTKâr zarar analizi

Parti takibi, aynı koşullarda üretilen veya aynı sevkiyatla gelen mal grubunu tek numarayla izleyip hareketlerini bu numaraya bağlamaktır.

Her giriş bir parti numarası alır; üretim ve sevkiyat kayıtları bu numarayı taşır. Böylece bir şikâyet geldiğinde o partinin hangi hammaddeden üretildiğini, hangi müşterilere kaç adet gittiğini geriye ve ileriye doğru izleyebilirsiniz.

Değeri geri çağırma anında ortaya çıkar. Parti izi yoksa hatalı üründe üç aylık tüm üretimi geri çağırmak zorunda kalırsınız; iz varsa yalnız 1.400 adetlik tek parti çekilir.

Gıda, ilaç, kimya ve otomotiv yan sanayide çoğu zaman müşteri ya da mevzuat şartıdır. Parti kırılımı stok kartını çoğalttığı için sayım ve raf düzeni buna göre kurulmalıdır.

Dikkat: Partiyi yalnız girişte kaydedip çıkışta sormamak izlenebilirliği tamamen bitirir; eksik olan halka çıkış tarafıdır.

İlgili: Seri Numarası Takibi · Raf Ömrü / SKT · FIFO · Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli)Kalite modülü · Kalite kontrol planı nedir

Raf ömrü ürünün kullanılabilir kaldığı süre, son kullanma tarihi ise bu sürenin bittiği takvim günüdür.

Gıda, kimyasal, yapıştırıcı, boya ve bazı elektronik bileşenlerde stok yalnız miktarla değil tarihle de yönetilir. Kayıt parti bazında tutulur; sevkiyatta en erken tarihli parti önce çıkar, yani FEFO kuralı uygulanır.

FEFO ile FIFO çoğu zaman aynı sonucu verir ama her zaman değil: geç gelen bir parti daha kısa raf ömrüyle gelmişse önce o çıkmalıdır. Tarih kaydı yoksa bu ayrım yapılamaz.

Uyarı eşiği kalan süreye göre kurulur. Toplam raf ömrünün üçte biri kaldığında sinyal veren bir kurgu, malı iskontoyla eritmek için genelde yeterli zaman bırakır.

Dikkat: Son kullanma tarihini stok kartına yazmak yetmez; parti bazında tutulmazsa aynı üründe farklı tarihli partiler tek havuza karışır ve takip biter.

İlgili: Parti (Lot) Takibi · FIFO · Ölü Stok · Fire ve ZayiHızlı tüketim (FMCG)

Rezerve stok, fiziksel olarak depoda bulunan ancak açık bir siparişe veya iş emrine tahsis edildiği için başka bir satışa verilemeyen miktardır.

Üç sayı birbirinden ayrılır: fiziksel stok, rezerve miktar ve kullanılabilir stok. Depoda 500 adet var, 380 adedi onaylı siparişlere ayrılmışsa satışa açık miktar 120'dir. Satış ekranında 500 gösterilirse karşılanamayacak sipariş alınır.

Rezervasyon üretimde de çalışır: açılan iş emri hammaddeyi bloke eder, böylece aynı malzeme ikinci bir işe planlanmaz.

Tehlike, ölü rezervasyonlardır. İptal edilen ya da askıya alınan siparişlerin rezervasyonu kaldırılmazsa depo dolu görünürken satışa kapalı kalır; periyodik olarak eski rezervasyonların temizlenmesi gerekir.

Kullanılabilir Stok = Fiziksel Stok − Rezerve Stok

Dikkat: Kullanılabilir stok yerine fiziksel stoku pazaryerine göndermek, aşırı satış ve iptal edilen siparişlerin en yaygın nedenidir.

İlgili: Stok Doğruluğu · Konsinye Stok · Emniyet StoğuPazaryeri stok senkronu neden bozulur

Seri numarası takibi, her bir ürünün tek tek benzersiz numarayla izlenmesi ve tüm hareketlerinin bu numaraya bağlanmasıdır.

Parti takibinden farkı kırılımın derinliğidir: parti bir grubu, seri numarası tek bir adedi tanımlar. Bir makine, pano, motor ya da elektronik cihaz gibi garanti ve servis geçmişi tutulan ürünlerde kullanılır.

Faydası satış sonrasında görünür. Müşteri arayıp cihaz numarasını verdiğinde hangi tarihte üretildiğini, hangi bayiye çıktığını, daha önce hangi parçasının değiştiğini tek kayıttan okursunuz; garanti kapsamı tartışması burada biter.

Bedeli işlem yüküdür. Günde binlerce adet çıkan ucuz kalemlerde her adedi tek tek okutmak mal kabulü ve sevkiyatı yavaşlatır; bu kalemlerde parti takibi yeterlidir.

Dikkat: Seri numarasını yalnız etikete basıp sisteme müşteri eşleşmesini yazmamak, takibi depo içinde biten yarım bir kayda çevirir.

İlgili: Parti (Lot) Takibi · Barkod · Karekod (QR) · Stok DoğruluğuElektrik-elektronik sektörü

Stok bulunurluk oranı, bir kalem için önden koyduğunuz hizmet düzeyi hedefidir: talebin yüzde kaçını raftan karşılamayı göze aldığınızı söyler ve tutmanız gereken emniyet stoğunu doğrudan belirler.

Bu bir ölçüm değil, önce bir karardır: her kalem için "talebin yüzde kaçını raftan karşılamayı göze alıyorum" sorusuna verdiğiniz cevaptır. Hedefi siz koyarsınız, emniyet stoğu ondan çıkar.

Hedefi yükselttikçe tutulacak tampon hızla büyür; yüzde 90'dan yüzde 98'e çıkmanın maliyeti, yüzde 80'den 90'a çıkmanın maliyetinden çok daha yüksektir. Doğru soru oranı en yükseğe çekmek değil, hangi üründe hangi düzeyin ekonomik olduğudur: A grubunda yüksek, C grubunda düşük hedef makuldür.

Sipariş karşılama oranı ile karıştırılır; fark şu: orası fiilen ne sevk ettiğinizi geçmişe bakarak ölçer, burası ne kadarını karşılamayı hedeflediğinizdir. Satır, miktar ve tam sipariş ayrımı o maddededir.

Hedef hizmet düzeyi → Emniyet Stoğu = z(hizmet düzeyi) × Talep Standart Sapması × √Tedarik Süresi

Dikkat: Hedef kalem bazında konur; tek bir şirket geneli hedefini bütün kalemlere uygulamak, yavaş hareket eden C grubunda gereksiz stok, A grubunda yetersiz tampon doğurur.

İlgili: Emniyet Stoğu · Stok Devir Hızı · Rezerve Stok · ABC AnaliziStok modülü

Stok devir hızı, bir dönemde stokun kaç kez satılıp yerine konduğunu gösteren orandır.

Satılan malın maliyetini ortalama stok değerine bölerek bulursunuz. Yıllık SMM 6.000.000 TL, ortalama stok 1.000.000 TL ise devir hızı 6'dır; yani stok yılda altı kez döner, ortalama bir ürün depoda 365 / 6 = yaklaşık 61 gün bekler.

Yüksek devir genelde iyidir ama tek başına okunmaz. Devri yükselten şey stok azlığıysa, arkasında karşılanamayan siparişler ve kaçan satışlar olabilir. Doğru okuma, devir hızını ürün grubu bazında ve hizmet düzeyiyle birlikte yapmaktır.

Ciroyu maliyet yerine kullanmak sık rastlanan bir hatadır; ciro kâr marjını içerdiği için devir hızını olduğundan yüksek gösterir.

Stok Devir Hızı = Satılan Malın Maliyeti ÷ Ortalama Stok Değeri

Dikkat: Tüm stoku tek oranla ölçmek, hızlı dönen ürünlerin ölü stoku gizlemesine yol açar; ABC gruplarına ayırıp ayrı bakın.

İlgili: Ölü Stok · ABC Analizi · Emniyet StoğuStok devir hızı hesaplama · Stok devir hızı nedir, nasıl artırılır

Stok doğruluğu, sistemdeki kayıtla fiziksel sayımın örtüşme oranını gösteren ve depo güvenilirliğini ölçen göstergedir.

Ölçüm kalem bazında yapılır: sayılan kalemlerden kaç tanesinin kaydı fiziksel miktarla birebir tutuyorsa oran odur. 200 kalem sayıldı, 186'sı tuttuysa doğruluk yüzde 93'tür. Toplam adet üzerinden ölçmek yanıltıcıdır, çünkü bir kalemdeki fazla diğerindeki eksiği gizler.

Doğruluk düştüğünde etkisi zincirleme yayılır: MRP yanlış ihtiyaç hesaplar, satış olmayan malı satar, sevkiyat gecikir. Bu yüzden çoğu ERP kurulumunda ilk hedef doğruluğu yüzde 95'in üstüne çıkarmaktır.

Kalıcı iyileşme sayımla değil, farkın nedenini kapatmakla gelir: kayıtsız çıkış, yanlış birim, geç işlenen irsaliye.

Stok Doğruluğu = Tutan Kalem Sayısı ÷ Sayılan Kalem Sayısı × 100

Dikkat: Fark bulunduğunda kaydı sessizce fizikselle eşitlemek doğruluğu kâğıt üzerinde düzeltir ama nedeni yaşattığı için fark bir sonraki sayımda geri gelir.

İlgili: Stok Sayımı (Dönemsel ve Sürekli) · Adresli Depo · Fire ve Zayi · BarkodDepo yönetimi ve adres bazlı raf sistemi

Stok sayımı, kayıttaki miktarın fiziksel miktarla karşılaştırılmasıdır; dönemsel sayım her şeyi bir kerede, sürekli sayım küçük gruplar hâlinde yıla yayarak yapar.

Dönemsel sayımda depo durur, tüm kalemler tek seferde sayılır. Yılda bir yapıldığı için farkın ne zaman ve neden oluştuğunu anlayamazsınız; elinizde sadece bir düzeltme fişi kalır.

Sürekli sayımda her gün küçük bir liste sayılır. A grubu kalemler yılda dört kez, C grubu bir kez sayılacak şekilde plan kurulursa depo hiç durmaz ve fark oluştuğu haftaya yakın yakalanır, kök nedeni hâlâ hatırlanır durumdadır.

İki yöntem birbirinin alternatifi olmak zorunda değil: mali dönem sonu için tam sayım yapılırken yıl içinde sürekli sayımla doğruluk canlı tutulabilir.

Dikkat: Sayım sırasında mal giriş çıkışını durdurmamak farkı olduğundan büyük gösterir; sayılan mal aynı anda sevk edilirse fark gerçek değildir.

İlgili: Stok Doğruluğu · ABC Analizi · Fire ve Zayi · Adresli DepoStok sayımı nasıl yapılır, fire ve fark · Stok takip aracı

Toplama, sipariş kalemlerinin depo raflarından alınıp sevkiyata hazırlanması işlemidir ve depo iş gücünün en büyük kısmını tüketir.

Farklı yöntemler vardır. Sipariş bazlı toplamada her sipariş tek tek gezilir; toplu toplamada birden fazla siparişin aynı ürünü tek seferde alınıp sonra ayrıştırılır; bölge bazlı toplamada her personel kendi koridorundan sorumludur.

Seçim sipariş profiline bağlıdır. Günde 400 sipariş geliyorsa ve her siparişte ortalama 1,5 kalem varsa toplu toplama yürüme mesafesini ciddi biçimde kısaltır; siparişler 20 kalemlik ve az sayıdaysa sipariş bazlı toplama daha sade kalır.

Toplama sırasında barkod okutulmuyorsa yanlış ürün hatası ancak müşteri şikâyetiyle ortaya çıkar; iade maliyeti hatanın kendisinden büyüktür.

Dikkat: Yürüme mesafesini kısaltmak için raf düzenini optimize etmeden personel hızlandırmaya çalışmak, hata oranını artırmaktan başka sonuç vermez.

İlgili: Adresli Depo · WMS · Barkod · Cross-DockingSipariş takip sistemi nasıl kurulur

Aynı ürünün renk, beden, ebat gibi kırılımlarından her biri; stok, barkod ve satış takibi ana kartta değil varyant seviyesinde yapılır.

Aynı ürünün renk, beden, ebat gibi ölçülebilir kırılımlarının her biri bir varyanttır. Ana kart Tişört, varyantlar Kırmızı-M ve Kırmızı-L olur. Stok varyant seviyesinde tutulur: sayım, rezerv ve sevk hep bu seviyededir.

Her varyantın kendi barkodu ve GTIN'i olur; pazaryeri eşleşmesi bu numara üzerinden yürür. Varyantları birbirinden bağımsız stok kartı gibi açarsanız ürün bazlı raporlar dağılır, tek kartta toplarsanız hangi bedenin bittiğini göremezsiniz.

Renk × beden çarpımı hızla büyür: 8 renk × 6 beden 48 satır demektir. Hiç hareket görmeyen kombinasyonları açmamak sayım süresini kısaltır.

Varyant sayısı = Seçenek 1 adedi × Seçenek 2 adedi × ...

Dikkat: Varyant yapısını iş büyüdükten sonra kurmak; geçmiş hareketler ana karta yazıldığı için açılış stoku kırılımlara dağıtılamaz.

İlgili: Barkod · GTIN · Stok Senkronu · Pazaryeri EntegrasyonuStok takip aracı · Pazaryeri stok senkronu neden bozulur

WMS, depo içindeki yerleşim, toplama, yerleştirme ve sayım işlemlerini adres ve görev seviyesinde yöneten depo yönetim sistemidir.

ERP'nin stok modülü ürünün kaç adet olduğunu ve nereye ait olduğunu bilir. WMS bunun bir kat altını yönetir: hangi gözde, hangi parti, hangi personel hangi görevle alacak, hangi sırayla yürüyecek. El terminali üzerinden çalışması tipiktir.

Ayrım şuradan anlaşılır: stoku doğru tutmakta zorlanmıyor ama toplama süresi, yerleştirme kararı ve personel yönlendirmesi sorun oluyorsa ihtiyaç WMS'tir.

Küçük ve tek depolu işletmelerde ERP'nin adresli stok yetenekleri çoğu zaman yeterlidir. Ayrı bir WMS, sipariş satır sayısı ve alan büyüdükçe, özellikle e-ticaret depolarında anlam kazanır.

Dikkat: WMS kurmak stok doğruluğunu tek başına düzeltmez; giriş çıkış disiplini oturmadan kurulan sistem yanlış veriyi daha hızlı üretir.

İlgili: Adresli Depo · Toplama (Picking) · Stok Doğruluğu · Cross-DockingStok modülü · E-ticaret deposu

Yarı mamul, üretimin bir kısmı tamamlanmış ancak henüz satılabilir ürün hâline gelmemiş, kendi stok kartıyla izlenen ara kalemdir; aynı mala akış gözüyle bakan ölçü WIP'tir.

Kesilmiş sac, boyanmış profil, dikilmiş ama ütülenmemiş gömlek yarı mamuldür. Hammadde ile mamul arasında durur; kendi stok kartı, kendi birim maliyeti ve kendi sayımı olur. WIP ile karıştırılır; fark bakış açısıdır: yarı mamul aynı malın muhasebe gözü, WIP akış gözüdür.

İzlenmezse iki şey bozulur. Maliyet: o aşamaya kadar giren işçilik ve enerji kayıtsız kalır, birim maliyet olduğundan düşük görünür. Planlama: ara stokta 800 adet beklerken sistem yeni hammadde siparişi açar.

Ara stokun büyümesi genelde hat dengesizliğinin işaretidir; bir istasyon önündeki yığılma orayı darboğaz olarak gösterir.

Dikkat: Yarı mamulü sadece üretim çıkışında tek adımda mamule çevirmek, ara aşamadaki bekleyen malı ve orada bağlanan parayı tamamen gizler.

İlgili: Parti (Lot) Takibi · Stok Doğruluğu · Rezerve StokYarı mamul nedir · MES modülü

Yeniden sipariş noktası, eldeki miktar bu seviyeye düştüğünde yeni siparişin açılması gereken stok eşiğidir.

Eşik, tedarik süresi boyunca tüketilecek miktar ile emniyet stoğunun toplamıdır. Günde 50 adet tüketen, tedarikçisi 12 günde teslim eden ve 200 adet tampon tutan bir işletmede ROP = 50 × 12 + 200 = 800 adettir. Stok 800'e indiği anda sipariş açılır; miktarın kendisi ayrı bir karardır.

ROP bir miktar değil, bir zamanlama sinyalidir. Ne kadar sipariş verileceğini EOQ ya da maksimum seviye belirler.

Eşiği hesaplarken açık siparişleri saymamak en sık yapılan hatadır: yolda 500 adet varken elde 780 kaldı diye yeniden sipariş açılırsa depo iki katı malla dolar.

ROP = (Ortalama Günlük Tüketim × Tedarik Süresi) + Emniyet Stoğu

Dikkat: Tedarik süresi tedarikçinin vaat ettiği süre değil, son siparişlerde fiilen gerçekleşen süredir; vaadi yazarsanız eşik daima düşük çıkar.

İlgili: Emniyet Stoğu · EOQ (Ekonomik Sipariş Miktarı) · Min-Maks SistemiYeniden sipariş noktası nedir · Stok takip aracı