"Depo dolu, ama nakit yok" cümlesi KOBİ patronlarının en sık dile getirdiği şikayetlerden biri. Sermayenin büyük kısmı raflarda bekleyen mal halinde duruyorsa işletme nakit akışı sorunu yaşar. Bu durumu sayısallaştıran en pratik göstergeye stok devir hızı denir. Bu yazıda devir hızının ne olduğunu, nasıl hesaplandığını, KOBİ ölçeğinde nasıl yorumlanacağını ve sistematik olarak artırma yollarını anlatıyoruz.
Stok devir hızı, belirli bir dönemde ortalama stoğunuzun kaç kez "döndüğünü" gösteren orandır. Yüksek devir hızı, sermayenizin verimli çalıştığına; düşük devir hızı ise raflarda bağlı kaldığına işaret eder.
Sonuç bir oran (sayı) olarak çıkar. Örneğin 6 demek, dönem boyunca stokunuzun ortalama 6 kez "tamamen dönüp yenilendiği" anlamına gelir.
Stok devir hızı 6 ise, ortalama stokta geçirilen süre 365 ÷ 6 ≈ 61 gündür. Yani aldığınız malzeme depoda ortalama 2 ay duruyor.
Satılan malın maliyeti (yıllık): 12.000.000 TL
Dönem başı stok değeri: 2.200.000 TL
Dönem sonu stok değeri: 1.800.000 TL
Ortalama stok: (2.200.000 + 1.800.000) ÷ 2 = 2.000.000 TL
Bu firma stoğu yılda 6 kez döndürüyor; aldığı malzeme ortalama 61 gün depoda kalıyor. Sektörel referansla karşılaştırıp iyileştirme hedefi koyulabilir.
Mutlak doğru değer yoktur, ama yorumlama için bazı referans aralıkları:
Devir hızını artırmak isterken tüm stoğa eşit emek vermek verimsizdir. ABC analizi ile stoğu üç gruba ayırın:
| Grup | Tanım | Politika |
|---|---|---|
| A | Toplam stok değerinin ~%70-80'i, kalem sayısının ~%20'si | Sıkı takip — haftalık gözden geçirme, düşük tampon, tedarikçi performans skoru |
| B | Toplam değerin ~%15-25'i, kalem sayısının ~%30'u | Orta düzey — aylık gözden geçirme, orta tampon, standart yeniden sipariş noktası |
| C | Toplam değerin ~%5-10'u, kalem sayısının ~%50'si | Gevşek takip — yıllık gözden geçirme, daha yüksek tampon, bir kerede toplu alım |
A grubu üzerinde harcayacağınız emek, C grubuna göre çok daha fazla geri dönüşlüdür. Patron sabah ABC raporuna baktığında "20 kalemi yöneterek sermayenin %75'ini takip etmiş" olur.
Son 6-12 ayda hiç hareket etmemiş stoğu listeleyin. Çoğu KOBİ deposunda %10-20 arası ölü stok birikir. Üç seçenek var: satış (indirimli), iade (tedarikçi alıyorsa), elden çıkarma. Depoyu boşaltmak fizik alan yanı sıra zihinsel rahatlık da getirir.
"Olur da gerekir" mantığıyla aşırı tampon stok tutmak en yaygın hatadır. Her A grubu kalem için: ortalama haftalık tüketim × güvenlik katsayısı × tedarik süresi formülüyle tampon hesaplayın. "İçim rahat etsin" yerine veriye dayalı seviye belirleyin.
Onaylı müşteri siparişlerinin malzeme ihtiyacını MRP otomatik hesaplar; "şu malzemeyi şu tarihte tedarik et" uyarısı verir. Sipariş geldiğinde değil, ihtiyaç doğacak zamana doğru tedarik. Bu yaklaşım stok seviyesini doğal olarak düşürür.
Tedarikçinizle süre görüşmesi yapın; veya daha hızlı teslim eden alternatif tedarikçi araştırın. Tedarik süresi düştükçe tampon stok ihtiyacı da düşer.
İndirim için aylık 1000 birim almak yerine, haftalık 250 birim alıp depo doluluğunu düşürmek bazen daha avantajlıdır. Hesabı yaparken indirim kazancı × stok bağlama maliyeti karşılaştırması yapın.
"Şu malzeme bitti gibi, biraz daha sipariş edelim" yerine; ERP'de her A/B grup kaleme minimum stok seviyesi tanımlanır, seviyeye düşünce otomatik sipariş taslağı çıkar. Satınalma sorumlusunun zihinsel yükü azalır, hata düşer.
ERP'nizden aylık olarak çıkarmanız gereken kritik raporlar:
Tek bir doğru sayı yoktur; sektöre göre çok değişir. Hızlı tüketim ürünlerinde yıllık 10-15 normal; ağır makine yedek parçada 2-3 bile yüksek olabilir. Önce sektörünüzün referansını araştırın, sonra kendi geçmiş trendinizle karşılaştırın.
Bağlanan sermaye nakdi emer. Depodaki malzeme alan, sigorta, sayım maliyeti getirir; bazıları bozulur veya eskir. Düşük devir hızı genelde "gerekirse var olsun" alımlarının sonucudur.
Ölü stok son 6-12 ay hiç hareket etmemiştir. Yavaş stok hareket eder ama uzun aralıklarla. Yaklaşımları farklı: ölü stok için elden çıkarma, yavaş stok için tampon seviyesi düşürme.
Stok kalemlerini değer/hareket bazlı üç gruba ayırma yöntemi. A grubu (%70-80 değer, %20 kalem) sıkı takip ister; B orta; C düşük değerli, gevşek takiple yönetilir. Her grup için farklı politika uygulanır.
ABC analizi, ölü stok raporu, devir hızı dashboard'u, MRP entegrasyonu, tedarikçi performans skoru — sermayenizi rafından nakde döndürün.
Stok Modülü Detayları