İnsan Kaynakları, Bordro ve Puantaj Terimleri

Adam-saat, bir işin bir kişi tarafından bir saatte yapılan iş miktarı cinsinden ölçüsüdür ve işgücü kapasitesinin temel birimidir.

Bir işi 3 kişi 4 saatte bitiriyorsa iş 12 adam-saattir. Kapasite de aynı birimle yazılır: 10 kişilik ekip, 8 saatlik vardiyada 80 adam-saat sunar. İş emrinin standart adam-saati ile gerçekleşen adam-saatin karşılaştırılması verimlilik sapmasını verir.

Birim toplanabilir olduğu için yanıltıcıdır. 12 adam-saatlik iş 12 kişiyle 1 saatte bitmez; kurulum, alan ve öğrenme eğrisi sınır koyar. Ayrıca adam-saat girdiyi ölçer, çıktıyı değil: hurdaya giden parça için harcanan saat de toplama girer.

Adam-saat = Kişi sayısı × Çalışılan saat

Dikkat: Makine başında bekleyen operatörün saatini adam-saat olarak yazmak, işçilik maliyetini şişirip darboğazı gizler.

İlgili: İşgücü Verimliliği · İşveren Maliyeti · Vardiya · OEEBirim Maliyet Nasıl Hesaplanır

Asgari ücret istisnası, tüm çalışanların ücretinin asgari ücrete denk gelen kısmını gelir vergisi ve damga vergisinden muaf tutan uygulamadır.

İstisna yalnız asgari ücretliye değil, herkese uygulanır. Yüksek maaşlı bir çalışanın da ücretinin asgari ücrete karşılık gelen bölümü vergi dışı bırakılır; vergi yalnız aşan kısımdan alınır. Bu nedenle bordroda hesaplanan vergi ile kesilen vergi farklı satırlarda görünür.

İstisna tutarı asgari ücretle birlikte her yıl, bazen yıl ortasında değişir; bordro parametresi olarak güncellenmelidir. Çalışan aynı ayda birden fazla işverenden ücret alıyorsa istisna yalnız bir işverende uygulanır, tercihi çalışan bildirir.

Dikkat: İstisnayı iki ayrı işverende birden uygulamak, yıl sonunda çalışana beyan ve ek vergi olarak geri döner.

İlgili: Kümülatif Vergi Matrahı · Net Ücret · Brüt ÜcretBrüt-Net Maaş Hesaplama

BES otomatik katılım, çalışanların işveren aracılığıyla bireysel emeklilik sistemine dahil edilip ücretlerinden katkı payı kesilmesi düzenidir.

Kesinti prime esas kazanç üzerinden hesaplanır ve bordroda net ücretten düşülür; vergi matrahını değiştirmez. İşveren kesintiyi zamanında emeklilik şirketine aktarmakla yükümlüdür, geciken aktarımın sorumluluğu işverendedir.

Çalışanın cayma hakkı vardır: sisteme dahil edildiği bildirimden sonra iki ay içinde çıkabilir, o dönemde kesilen tutar iade edilir. Cayan çalışan bir süre sonra yeniden otomatik olarak dahil edilir; bordro yazılımının bu döngüyü takip etmesi gerekir.

Dikkat: Cayan çalışandan kesintiyi durdurmayı unutmak, iade edilmesi gereken tutarı büyütür ve bordro düzeltmesi gerektirir.

İlgili: Net Ücret · Brüt Ücret · SGK Primi

Brüt ücret, çalışana kesintiler yapılmadan önce sözleşmede yazan ücrettir; net ücret bu tutardan vergi ve prim düşülerek bulunur.

Bordroda hesap brütten başlar. Brüt ücretin üzerinden önce SGK işçi payı ve işsizlik işçi payı düşülür, kalan tutar gelir vergisi matrahı olur; damga vergisi ise brütün tamamı üzerinden hesaplanır. Kesintiler bittiğinde elde kalan tutar nettir.

İş sözleşmesinde ücretin brüt mü net mi olduğunun yazılması önemlidir. Net üzerinden anlaşıldıysa bordro brütleştirme ile ters yönde çalışır: hedef nete ulaşan brüt aranır. Kümülatif matrah yıl içinde büyüdüğü için aynı brüt her ay aynı neti vermez; net anlaşmada işveren yükü yıl sonuna doğru artar.

Net = Brüt − SGK işçi − İşsizlik işçi − Gelir vergisi − Damga vergisi

Dikkat: Net üzerinden anlaşıp bordroyu sabit brütle kurmak, vergi dilimi değişince çalışana eksik ödeme olarak geri döner.

İlgili: Net Ücret · Kümülatif Vergi Matrahı · SGK Primi · İşveren MaliyetiBrüt-Net Maaş Hesaplama

Devamsızlık oranı, planlanan çalışma günlerinin yüzde kaçının izin, rapor veya devamsızlık nedeniyle kaybedildiğini gösterir.

Hesap basittir: kayıp gün toplamı planlanan gün toplamına bölünür. 40 kişilik ekip ayda 880 gün planlıyor, 44 gün rapor ve devamsızlık oluyorsa oran yüzde 5'tir. Oran yükseldiğinde vardiya planı tutmaz, fazla mesai artar.

Kayıp günü tek torbada toplamak analizi öldürür. Yıllık izin planlıdır ve sorun değildir; kısa süreli tekrarlayan raporlar ve habersiz devamsızlık sinyaldir. Pazartesi ve cuma yoğunlaşan devamsızlık, ortalamaya bakınca görünmez; gün bazında dağılıma bakın.

Devamsızlık oranı = Kayıp gün ÷ Planlanan çalışma günü × 100

Dikkat: Planlı yıllık izni devamsızlığa dahil etmek oranı şişirir ve gerçek sorunlu birimi ortalamada gizler.

İlgili: Puantaj · Personel Devir Hızı · İşgücü Verimliliği · Yıllık İzin

Eksik gün bildirimi, ay içinde 30 günden az çalışan sigortalının eksik kalan günlerinin nedeniyle birlikte SGK'ya bildirilmesidir.

SGK ayı 30 gün sayar; ayın kaç çektiği fark etmez. Prim gün sayısı 30'un altındaysa mutlaka bir eksik gün kodu girilir: istirahat, ücretsiz izin, devamsızlık, kısmi süreli çalışma, ay içinde işe giriş veya çıkış. Kodun kaynağı puantajdır.

Kod yalnız bir form alanı değildir. İstirahat kodu girilen günlerde çalışana geçici iş göremezlik ödeneği bağlanır; aynı gün ücretsiz izin yazılırsa çalışan ödeneği alamaz. Ay içinde işe giren çalışanda prim günü giriş tarihinden itibaren sayılır ve taban ücret bu güne oranlanır.

Dikkat: Yarım gün çalışılan günü hiç çalışılmamış gibi bildirmek, prim gününü eksiltip emeklilik hesabında çalışanın aleyhine sonuç doğurur.

İlgili: Puantaj · MUHSGK · SGK Primi · Yıllık İzin

Fazla mesai, haftalık 45 saatlik yasal çalışma süresini aşan çalışmadır ve normal saat ücretinin yüzde 50 fazlasıyla ödenir.

Ayrım haftalıktır, günlük değil. 45 saati aşan kısım fazla çalışma sayılır ve saat ücreti 1,5 katına çıkar. Haftalık süre sözleşmeyle 45'in altına, örneğin 40 saate çekilmişse aradaki 5 saat fazla sürelerle çalışmadır ve zam oranı yüzde 25'tir.

Saat ücreti aylık brütün 225'e bölünmesiyle bulunur: 30 gün × 7,5 saat. Aylık 30.000 TL brütte saat ücreti 133,33 TL, fazla mesai saati 200 TL eder. Yıllık toplam fazla çalışma 270 saatle sınırlıdır ve çalışanın yazılı onayı aranır. Ödeme yerine 1,5 katı serbest zaman kullandırılabilir.

Fazla mesai saat ücreti = (Aylık brüt ÷ 225) × 1,5

Dikkat: Günlük 9 saati aşan her saati fazla mesai saymak yanlıştır; ayrım haftalıktır. Ama kuralı ters yönde de mutlaklaştırmayın: günlük çalışma süresi hiçbir koşulda 11 saati aşamaz ve 11 saati aşan saatler, hafta toplamı 45'i geçmese bile fazla çalışma sayılır.

İlgili: Puantaj · Vardiya · Brüt Ücret · Adam-SaatFazla Mesai Hesaplama

Giydirilmiş ücret, çıplak brüt ücrete süreklilik taşıyan yan hakların günlük tutara çevrilip eklenmesiyle bulunan ücrettir.

Kıdem ve ihbar tazminatı çıplak brütle değil giydirilmiş ücretle hesaplanır. Yol, yemek, düzenli ödenen ikramiye, yakacak yardımı gibi para ile ölçülebilen ve süreklilik gösteren haklar günlüğe çevrilip eklenir.

Ayrım süreklilik ölçütüdür. Her ay verilen yemek kartı giydirilir; bir defalık başarı primi giydirilmez. Aylık 30.000 TL brüt alan, ayda 22 gün 150 TL yemek kartı ve 3.000 TL yol yardımı olan bir çalışanda günlük çıplak ücret 1.000 TL iken giydirilmiş günlük ücret yaklaşık 1.210 TL olur.

Giydirilmiş günlük ücret = Günlük çıplak brüt + (Yıllık yan hak toplamı ÷ 365)

Dikkat: Ölçüt tutarın büyüklüğü değil, ödemenin sürekliliğidir: her yıl düzenli ödenen yıllık ikramiye giydirmeye girer, bir defaya mahsus verilen başarı primi girmez. İkisini ayırmadan hesap yaparsanız tazminatı ya eksik ya fazla ödersiniz.

İlgili: Kıdem Tazminatı · İhbar Tazminatı · Brüt ÜcretKıdem Tazminatı Hesaplama

İhbar tazminatı, iş sözleşmesini yasal bildirim süresine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği tazminattır.

Bildirim süresi kıdeme göre uzar: altı aya kadar iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arası dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arası altı hafta, üç yıldan fazlasında sekiz hafta. Süreyi kullandırmayan taraf bu sürenin ücretini peşin öder.

Yükümlülük çift yönlüdür: haber vermeden ayrılan çalışan da işverene ihbar tazminatı borçlanabilir. Hesap giydirilmiş brüt üzerinden yapılır ve kıdemden farklı olarak ihbar tazminatından gelir vergisi de kesilir. Haklı nedenle derhal fesihte ihbar tazminatı doğmaz.

İhbar = Giydirilmiş günlük brüt × bildirim süresi (gün)

Dikkat: Kıdem tazminatı gibi düşünüp ihbardan gelir vergisi kesmemek, bordroda eksik vergi olarak geri döner.

İlgili: Kıdem Tazminatı · Brüt Ücret · Kümülatif Vergi Matrahıİhbar Tazminatı Hesaplama

İşe giriş ve çıkış bildirgesi, bir çalışanın sigortalılığının başladığını ya da sona erdiğini SGK'ya bildiren belgedir.

Giriş bildirgesi kural olarak çalışma başlamadan bir gün önce verilir; inşaat gibi bazı işlerde aynı gün verilmesine izin veren istisnalar vardır. Çıkış bildirgesi ise iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren 10 gün içinde yapılır ve çıkış kodu içerir.

Çıkış kodu sonucu belirler: kod, çalışanın işsizlik ödeneğine hak kazanıp kazanmayacağını ve kıdem tazminatı beklentisini şekillendirir. İstifayı haksız fesih kodu ile bildirmek ya da tersi, hem SGK denetiminde hem iş davasında karşınıza çıkar.

Dikkat: Deneme süresindeki işçiyi "nasılsa kalmayabilir" diye bildirmeden çalıştırmak, kaçak istihdam sayılır ve idari para cezası doğurur.

İlgili: MUHSGK · SGK Primi · Personel Devir Hızı · İş Kazası Bildirimi

İşgücü verimliliği, harcanan adam-saat başına üretilen çıktı miktarıdır.

Ölçüm çıktıyı girdiye böler. 400 adam-saatte 2.000 adet sağlam ürün çıkaran hat, adam-saat başına 5 adet üretmiştir. Farklı ürünler üreten atölyede adet yerine standart saat ya da katma değer kullanılır; yoksa kolay ürün ağırlıklı aylar hep iyi görünür.

Oranın anlamı paydanın dürüstlüğüne bağlıdır. Fazla mesai saatlerini paydaya yazmazsanız verimlilik yapay olarak yükselir; mesai saatlerinde tempo düştüğü için gerçekte çoğu zaman geriler. Hurdaya giden parçaları çıktıya sayarsanız iyileşme görürsünüz ama maliyet artar; çıktıyı sağlam adet üzerinden ölçün.

Verimlilik maddesi üst kümedir, orada payda makine saati ya da malzeme de olabilir. Burada payda yalnızca adam-saattir.

İşgücü verimliliği = Sağlam çıktı (adet veya tutar) ÷ Toplam adam-saat

Dikkat: Verimlilik düşüşünü doğrudan çalışanın performansına yormak, çoğu zaman asıl sebebi olan malzeme beklemesini ve tezgâh arızasını gizler.

İlgili: Adam-Saat · OEE · Devamsızlık Oranı · VardiyaTezgâh Boş Kalma Sebepleri

İşveren maliyeti, bir çalışanın işverene aylık toplam yükü olup brüt ücrete işveren primleri ve yan haklar eklenerek bulunur.

Maliyet brütle bitmez. Brüt ücretin üzerine SGK işveren payı ve işsizlik işveren payı eklenir; teşvik varsa bu paylar düşer. Buna yol, yemek, servis, özel sağlık sigortası, iş kıyafeti ve eğitim gibi kalemler ile kıdem ve izin için ayrılan karşılıklar eklenince gerçek maliyet çıkar.

Kaba bir kontrol için brütün yaklaşık 1,2 katı diyebilirsiniz, ama bu yalnız prim tarafını kapsar. Saatlik maliyet çıkarırken aylık toplamı fiilen çalışılan saate bölün: yıllık izin, resmi tatil ve raporlu günler çıkarıldığında bölen küçülür, saat maliyeti beklediğinizden yüksek çıkar.

İşveren maliyeti = Brüt ücret + SGK işveren payı + İşsizlik işveren payı + Yan haklar

Dikkat: Saatlik maliyeti aylık maliyeti 30×8'e bölerek bulmak, izin ve tatil günlerini ödenmiş saymadığı için maliyeti düşük gösterir.

İlgili: Brüt Ücret · SGK Primi · Adam-SaatPersonel Maliyeti Hesaplama

İş kazası bildirimi, işyerinde meydana gelen kazanın yasal süresi içinde SGK'ya elektronik ortamda bildirilmesidir.

Bildirim, kazanın olduğu günü izleyen üç iş günü içinde yapılır. Süre, kazanın ağırlığına göre değil öğrenildiği tarihe göre işler. İşyeri dışında geçen ama işin yürütümü nedeniyle olan olaylar, örneğin servis aracıyla giderken yaşanan kaza da iş kazası kapsamına girebilir.

Bildirimin geciktirilmesi ya da hiç yapılmaması durumunda tedavi giderleri ve ödenen geçici iş göremezlik ödenekleri işverene rücu edilebilir. Kaza kaydının yanına olay yeri fotoğrafı, tanık ifadesi ve kök neden analizi eklenmesi hem denetimde hem tekrar önlemede işe yarar.

Dikkat: "Ufak sıyrık" diye bildirilmeyen kaza sonradan rapora dönüşürse, süre çoktan geçmiş olur ve masraf işverene döner.

İlgili: İşe Giriş ve Çıkış Bildirgesi · Devamsızlık Oranı · PuantajKök Neden Analizi (5 Neden)

Kıdem tazminatı, belirli koşullarla işten ayrılan çalışana her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında ödenen tazminattır.

Hak edişin iki koşulu vardır: en az bir yıllık çalışma ve tazminata hak kazandıran bir ayrılma nedeni. İstifa eden kural olarak alamaz; işverenin haklı nedene dayanmayan feshi, askerlik, emeklilik, evlilik nedeniyle kadın çalışanın bir yıl içinde ayrılması gibi haller hak doğurur.

Hesap giydirilmiş brüt ücret üzerinden yapılır: çıplak brüte yol, yemek, düzenli ikramiye gibi süreklilik taşıyan yan haklar günlük tutara çevrilip eklenir. Yıldan artan aylar ve günler oranlanır. Ödemeden yalnız damga vergisi kesilir, gelir vergisi kesilmez. Yıllık tavan tutarı her yıl değişir.

Kıdem = Giydirilmiş günlük brüt × 30 × (toplam çalışma günü ÷ 365)

Dikkat: Yol ve yemeği hesaba katmadan çıplak brütle kıdem ödemek, en sık dava konusu olan eksik ödemedir.

İlgili: İhbar Tazminatı · Brüt Ücret · İşveren MaliyetiKıdem Tazminatı Hesaplama

Kümülatif vergi matrahı, çalışanın yıl başından o aya kadar biriken gelir vergisi matrahıdır ve hangi vergi diliminde olduğunu belirler.

Gelir vergisi aylık değil yıllık kümülatif çalışır. Her ay brütten SGK ve işsizlik işçi payları düşülür, kalan matrah bir öncekilerin üzerine eklenir. Birikim bir üst dilime geçtiğinde vergi oranı yükselir, dolayısıyla brüt sabit kalsa bile net düşer.

Yıl ortasında işe giren çalışan sıfırdan başlar, bu yüzden ilk ayları daha yüksek net görür. Önceki işverenden gelen kümülatif matrahın devri isteğe bağlıdır; devredilmezse yıl sonunda beyan gerekebilir. Dilim tutarları her yıl değişir.

Aylık gelir vergisi = (Kümülatif matrah + aylık matrah) diliminden hesaplanan vergi − yıl içinde ödenen vergi

Dikkat: Ekim-Kasım'da netin düşmesini bordro hatası sanmak yaygındır; çoğu zaman sebep dilim atlamasıdır.

İlgili: Brüt Ücret · Net Ücret · Asgari Ücret İstisnasıBrüt-Net Maaş Hesaplama

MUHSGK, muhtasar beyanname ile SGK aylık prim ve hizmet belgesinin tek bir bildirimde birleştirilmiş halidir.

Tek bildirimde iki kurumun verisi taşınır: kesilen gelir ve damga vergisi ile her çalışanın prim gün sayısı, prime esas kazancı, meslek kodu ve varsa eksik gün nedeni. Bordro kapanmadan bildirim üretilemez, çünkü satırların kaynağı puantajdır.

Bildirim ve ödeme takvimi ayrıdır; süresinde verilmeyen bildirim idari para cezası doğurur ve prim teşviklerinin kaybına yol açar. Meslek kodunun fiilen yapılan işle uyuşmaması da ayrı bir ceza sebebidir; çalışanın unvanı değiştiğinde kod güncellenmelidir.

Dikkat: Düzeltme amacıyla verilen ek bildirimde önceki satırları tekrar göndermek, primlerin çift tahakkuk etmesine yol açar.

İlgili: SGK Primi · Puantaj · İşe Giriş ve Çıkış Bildirgesi

Net ücret, tüm yasal kesintiler yapıldıktan sonra çalışanın banka hesabına geçen tutardır.

Net ücret bir başlangıç değil sonuçtur: brütten SGK işçi payı, işsizlik payı, gelir vergisi ve damga vergisi düşülünce kalan. Buna ayrıca yol, yemek, prim gibi ek ödemeler eklenip icra kesintisi, BES, avans gibi kalemler düşülünce ele geçen tutar çıkar.

Bordroda net ile ele geçen karıştırılır. Yemek kartı yüklemesi veya avans mahsubu neti değiştirmez, ele geçeni değiştirir. Aynı brütle çalışan iki kişinin neti farklı olabilir: engellilik indirimi, asgari ücret istisnası ve kümülatif matrah farkı neti ayrıştırır.

Dikkat: Çalışana "maaşın net şu kadar" derken yol ve yemeği de sayarsanız, o kalemler kesildiğinde beklenti ile bordro tutmaz.

İlgili: Brüt Ücret · Kümülatif Vergi Matrahı · Asgari Ücret İstisnasıBrüt-Net Maaş Hesaplama

Personel devir hızı, bir dönemde işten ayrılan çalışan sayısının ortalama çalışan sayısına oranıdır.

Yıl boyunca ortalama 50 kişi çalıştıran işletmede 12 kişi ayrıldıysa devir hızı yüzde 24'tür. Ortalama çalışan sayısı, dönem başı ve dönem sonu mevcudunun ortalaması alınarak bulunur; sezonluk işte aylık ortalama daha doğrudur.

Tek oran yeterli değildir. Gönüllü ayrılma (istifa) ile işveren kaynaklı çıkışı ayırın; ilki ücret ve yönetim sorununa, ikincisi işe alım hatasına işaret eder. İlk 90 günde ayrılanların payı ayrı izlenmelidir, çünkü oradaki maliyet eğitim ve oryantasyona gömülür. Devir hızı yükseldiğinde önce üretim verimliliği, sonra kalite hatası artar.

Devir hızı = Ayrılan çalışan sayısı ÷ Ortalama çalışan sayısı × 100

Dikkat: Sezonluk işçi çıkışlarını kalıcı kadroyla aynı torbaya koymak, oranı gerçekte olmayan bir sorun gibi gösterir.

İlgili: İşe Giriş ve Çıkış Bildirgesi · Devamsızlık Oranı · İşveren Maliyeti

Puantaj, çalışanın ay içinde hangi gün çalıştığını, izinli, raporlu ya da devamsız olduğunu gün gün gösteren kayıttır.

Bordronun girdisi puantajdır. Her gün bir kodla işaretlenir: çalıştı, hafta tatili, yıllık izin, ücretsiz izin, istirahat raporu, devamsız. Aylık prim gün sayısı ve eksik gün nedeni doğrudan buradan çıkar, MUHSGK bildirimi de bu satırları taşır.

Kart okuyucu ya da parmak izi verisi ham geçiş kaydıdır, puantaj değildir. Geç giriş, mola, vardiya devri ve fazla mesai kuralları uygulandıktan sonra puantaj oluşur. 26 gün çalışıp 4 gün rapor alan bir kişide prim günü 26, eksik gün 4 ve nedeni istirahat olarak bildirilir.

Dikkat: Raporlu günü ücretsiz izin koduyla geçmek eksik gün nedenini bozar ve SGK'ya yanlış bildirime yol açar.

İlgili: Vardiya · Fazla Mesai · Devamsızlık Oranı · MUHSGKPuantaj ve Vardiya Takibi

İşyerindeki tehlikelerin önceden listelenip olasılık ve şiddetine göre puanlandığı, her risk için önlem ve sorumlu atanan zorunlu belge.

İşyerindeki tehlikeleri önceden listeleyip her birine olasılık ve şiddet puanı veren, çıkan seviyeye göre önlem ve sorumlu atayan çalışmadır. Kaza sonrası değil, kaza olmadan yapılır; işyerinin tehlike sınıfı (az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli) yenileme aralığını belirler.

Yenileme süresi dolmasa da iş kazası yaşandığında, üretim yöntemi veya makine değiştiğinde yeniden yapılması gerekir.

Hiç yapılmamış olması idari para cezası doğurur; kaza halinde kusur dağılımında işveren aleyhine değerlendirilir. Süreler ve ceza tutarları her yıl değişir, güncel mevzuattan teyit edin.

Risk skoru = Olasılık × Şiddet

Dikkat: Belgeyi bir kez hazırlatıp dosyaya kaldırmak; makine, proses veya yerleşim değiştiğinde güncellenmeyen değerlendirme fiilen geçersizdir.

İlgili: İş Kazası Bildirimi · 5S · Görsel Yönetim · Devamsızlık OranıPersonel maliyeti hesaplama

SGK primi, prime esas kazanç üzerinden işçi ve işveren paylarıyla hesaplanan sosyal güvenlik kesintisidir.

Prim, prime esas kazanç (PEK) üzerinden hesaplanır. PEK maaşın kendisi değildir: fazla mesai, ikramiye ve primler eklenir; yasal sınırı aşmayan yol ve yemek gibi kalemler istisna tutulabilir. Prim hem işçiden kesilir hem işverence ayrıca ödenir; işsizlik primi de aynı kazanç üzerinden ayrı yürür.

Oranlar sektöre ve teşvik durumuna göre değişir, yıl içinde de güncellenebilir. Beş puanlık indirim gibi teşvikler işveren payını düşürür ama borcu veya eksik bildirimi olan işyeri teşviki kaybedebilir.

İşçi payı = Prime Esas Kazanç × işçi prim oranı

Dikkat: Yol ve yemeği toptan istisna sayıp PEK dışında bırakmak, sınırı aşan kısımda eksik prim ve gecikme cezası doğurur.

İlgili: SGK Taban ve Tavan Ücreti · İşveren Maliyeti · MUHSGK · Brüt ÜcretSGK Primi Hesaplama

SGK taban ve tavan ücreti, prime esas kazancın altına inemeyeceği ve üstüne çıkamayacağı yasal sınırlardır.

Prime esas kazanç taban ile tavan arasına sıkışır. Kazanç tabanın altındaysa prim taban üzerinden, tavanı aşıyorsa tavan üzerinden hesaplanır. Yüksek maaşlı bir yönetici ile tavanı aşan bir mühendisin prim tutarı bu yüzden aynı çıkar.

Tutarlar her yıl, çoğu zaman yıl ortasında da değişir; bordro yazılımında parametre olarak tutulması gerekir. Ay içinde işe giren veya çıkanda taban, çalışılan gün sayısına oranlanır; 30 günlük tabanı 12 günlük bordroya olduğu gibi yazmak hataya yol açar.

Dikkat: Tavanı aşan ücretlerde kesintiyi brütün tamamı üzerinden hesaplamak, çalışandan fazla prim kesilmesine yol açar.

İlgili: SGK Primi · İşveren Maliyeti · Brüt ÜcretSGK Primi Hesaplama

Ücret bordrosu, bir dönemde her çalışanın kazanç ve kesintilerini kalem kalem gösteren, işverenin düzenlemek ve saklamakla yükümlü olduğu belgedir.

Bordroda üç blok vardır: kazançlar (brüt, fazla mesai, prim, yan haklar), kesintiler (SGK, işsizlik, gelir vergisi, damga vergisi, BES, icra, avans) ve ödenecek net. Altında prim gün sayısı, kümülatif matrah ve varsa eksik gün nedeni yer alır.

Bordro muhasebeye ücret tahakkuk kaydı, SGK'ya MUHSGK satırı, çalışana da ücret pusulası olarak akar. Üç çıktı aynı kaynaktan üretilmezse tutarsızlık kaçınılmazdır. Ödemenin banka üzerinden yapılması ve bordronun saklanması ispat açısından önemlidir; ihtilafta ödemeyi ispat yükü işverendedir.

Dikkat: Fazla mesaiyi bordroda göstermeden elden ödemek, ihtilafta hiç ödenmemiş sayılmasına yol açar.

İlgili: Brüt Ücret · Net Ücret · Puantaj · MUHSGKBrüt-Net Maaş Hesaplama

Vardiya, işyerindeki çalışma süresinin gün içinde birbirini izleyen ekiplere bölünmesidir.

Üç vardiyalı düzende gün 08-16, 16-24 ve 24-08 diye ayrılır. Çalışma hayatında gece, en geç 20:00'de başlayıp en erken 06:00'ya kadar süren dönemdir ve işçilerin gece postasındaki çalışması 7,5 saati aşamaz; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayıyla bu sınırın üzerine çıkılabilir. Sınır postanın gece penceresine düşen kısmına değil postanın tamamına uygulandığı için, 8 saatlik gece postası kuran işletmede aşan yarım saat fazla çalışma tartışması doğar. Postalar kural olarak haftalık nöbetleşme ile döner, işin niteliği uygunsa iki haftada bir de değiştirilebilir. Posta değişiminde işçi en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Vardiya planı yalnız İK belgesi değildir; kapasite hesabının tabanıdır. İki vardiyadan üçe çıkmak tezgâh sayısını değiştirmeden kapasiteyi büyütür ama gece verimi düşer; sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle gece zammı kararlaştırılmışsa maliyet de artar.

Dikkat: Gece vardiyasının verimini gündüzle aynı varsayarak kapasite planı kurmak, teslim tarihlerini sistematik olarak kaydırır.

İlgili: Puantaj · Fazla Mesai · Adam-Saat · İşgücü VerimliliğiPuantaj ve Vardiya Takibi

Yıllık izin, aynı işyerinde en az bir yıl çalışan işçinin kıdemine göre hak kazandığı ücretli dinlenme süresidir.

Süre kıdemle artar: bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) en az 14 gün, beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara 20 gün, on beş yıl ve daha fazlası için 26 gün. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilerde taban 20 gündür. Hesap iş günü üzerinden yapılır, araya giren hafta tatili izinden sayılmaz; ulusal bayram ve genel tatil günleri de izin süresine eklenir.

Yıllık izin ücretle takas edilemez; yalnız iş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin izin ücreti olarak ödenir. Kıdem ve ihbar tazminatından farklı olarak bu ödemeyi giydirilmiş ücretle değil, sözleşmenin sona erdiği tarihteki çıplak brüt ücretle hesaplayın. Ödeme fesihten sonra yapıldığı için gelir vergisi ve damga vergisi kesilir, sigorta primine esas kazanca girmez; çıkış bordrosunu kurarken bu ayrımı atlarsanız hem işçiye eksik ödersiniz hem bildirimi fazla verirsiniz. Kullanılmayan izinler birikerek işletme için ödenmemiş bir yükümlülük oluşturur.

Dikkat: İzin bakiyesini takvim günü üzerinden düşmek, çalışana hak ettiğinden az izin kullandırır.

İlgili: Puantaj · Kıdem Tazminatı · Devamsızlık Oranı