Mizan, muhasebe hesaplarının belirli bir tarihteki toplamlarını tek bir tabloda gösteren özet listedir. Her hesap için dört sayı taşır: borç tutarı, alacak tutarı, borç bakiyesi ve alacak bakiyesi. Asıl işlevi kontroldür — kayıtların matematiksel olarak tutup tutmadığını tek bakışta gösterir.
Adı Arapça “terazi” kökünden gelir ve bu tesadüf değildir. Çift taraflı kayıt sisteminde her işlem hem borca hem alacağa yazıldığı için, tüm hesapların borç toplamı alacak toplamına eşit olmak zorundadır. Mizan bu dengenin sınandığı yerdir.
Klasik bir mizan şu yapıdadır — hesap kodu, hesap adı ve dört sayı sütunu:
| Kod | Hesap | Borç tutarı | Alacak tutarı | Borç bakiye | Alacak bakiye |
|---|---|---|---|---|---|
| 100 | Kasa | 180.000 | 145.000 | 35.000 | — |
| 102 | Bankalar | 920.000 | 760.000 | 160.000 | — |
| 120 | Alıcılar | 640.000 | 410.000 | 230.000 | — |
| 320 | Satıcılar | 300.000 | 475.000 | — | 175.000 |
| 600 | Yurt İçi Satışlar | — | 810.000 | — | 810.000 |
Tutar sütunları o hesaba dönem içinde ne kadar giriş ve çıkış olduğunu; bakiye sütunları ise geriye ne kaldığını gösterir. Yukarıdaki örnekte kasaya toplam 180.000 girmiş, 145.000 çıkmış, 35.000 kalmıştır.
Mizanın ilk kontrolü basittir: borç tutarları toplamı ile alacak tutarları toplamı birbirine eşit olmalıdır. Eşit değilse bir kayıt tek taraflı girilmiştir. Aynı şey bakiye sütunları için de geçerlidir.
Mizandaki üç haneli kodlar rastgele değildir; tekdüzen hesap planına göre gruplanmıştır. İlk rakam hesabın hangi aileye ait olduğunu söyler ve mizanı okumayı çok kolaylaştırır:
| Grup | Kapsamı | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Dönen varlıklar | 100 Kasa, 120 Alıcılar, 153 Ticari Mallar |
| 2 | Duran varlıklar | 253 Tesis Makine, 255 Demirbaşlar |
| 3 | Kısa vadeli yabancı kaynaklar | 320 Satıcılar, 360 Ödenecek Vergi |
| 4 | Uzun vadeli yabancı kaynaklar | 400 Banka Kredileri |
| 5 | Öz kaynaklar | 500 Sermaye, 570 Geçmiş Yıl Kârları |
| 6 | Gelir tablosu hesapları | 600 Yurt İçi Satışlar, 621 Satılan Malın Maliyeti |
| 7 | Maliyet hesapları | Üretim ve gider dağıtımı |
Pratik sonucu şudur: 1 ve 2 ile başlayan hesaplar genellikle borç, 3-4-5 ile başlayanlar alacak bakiyesi verir. Bu beklentinin dışına çıkan bir satır gördüğünüzde — örneğin 100 Kasa’nın alacak bakiyesi vermesi — o satır ilk incelenecek yerdir.
6 ile başlayan hesaplar dönem sonunda kâr-zarara aktarılır ve yeni dönem sıfırdan başlar; 1-5 grubundakiler ise devreder. Bu yüzden yılın ilk mizanında 6’lı hesapların sıfır görünmesi normaldir.
Mizan, likidite oranlarının da kaynağıdır. 1 ile başlayan hesapların bakiyeleri dönen varlıkları verir; bunların içinde 10’lu hesaplar (kasa, alınan çekler, bankalar) hazır değerleri, 11’li hesaplar menkul kıymetleri, 15’li hesaplar stokları gösterir. 180 Gelecek Aylara Ait Giderler ve 190 Devreden KDV gibi kalemler ise nakde dönmez; araçta peşin ödenmiş gider alanına yazılır ve asit-test oranında düşülür. 3 ile başlayan hesaplar kısa vadeli borçlardır. Bu tutarları likidite oranı hesaplama aracına girerek cari oranı, asit-test oranını ve nakit oranı adım adım görebilirsiniz.
| Geçici mizan | Kesin mizan | |
|---|---|---|
| Ne zaman alınır | Dönem içinde, istenen her tarihte | Dönem sonu işlemleri tamamlandıktan sonra |
| Amacı | Ara kontrol ve yönetsel bakış | Mali tabloların dayanağı |
| İçerik | Henüz düzeltilmemiş kayıtlar da yer alır | Amortisman, karşılık ve envanter kayıtları işlenmiştir |
Ön muhasebe açısından pratik olan geçici mizandır: ay ortasında alınıp “sayılar nereye gidiyor” sorusuna cevap verir. Kesin mizan ise bilanço ve gelir tablosunun çıkarıldığı kaynaktır.
Mizan yalnız bir denge kontrolü değil, aynı zamanda pratik bir hata avlama aracıdır. Deneyimli bir gözün baktığı yerler şunlardır:
Bu kontrollerin çoğu ön muhasebe düzeyinde yapılabilir ve mali müşavire giden veriyi belirgin biçimde temizler. Ay kapanışında çıkan farkların büyük kısmı, aslında ay içinde mizana bakılarak yakalanabilecek kayıtlardan doğar.
Mizan resmî muhasebenin çıktısıdır ama beslendiği veri ön muhasebede oluşur: kesilen fatura, yapılan tahsilat, girilen gider fişi. Ön muhasebede eksik veya yanlış girilen bir kayıt mizana aynen yansır ve orada düzeltilmesi çok daha zahmetlidir.
Bu yüzden pratik kural şudur: mizanı ay sonunda değil, ay içinde en az bir kez inceleyin. Fark küçükken kaynağı bulunur; ay kapanınca aynı fark yüzlerce hareket arasında aranır.
Mizanı temiz çıkarmanın yolu, ay kapanmadan birkaç kontrolü yapmaktır. Aşağıdakiler ön muhasebe düzeyinde yapılabilir ve mali müşavire giden veriyi belirgin biçimde düzeltir:
Bu listenin tamamı çoğu işletmede yarım saatlik bir iştir ve dönem sonunda günler alan aramaları önler. Kayıt ne kadar güncel tutulursa kontrol de o kadar kısalır; haftalık yapılan bir gözden geçirme, aylık yapılandan toplamda daha az zaman alır.
Mizan bütün hesapların ham dökümüdür ve gelir-gider hesaplarını da içerir. Bilanço ise yalnız varlık, borç ve öz kaynak hesaplarını, belirli bir düzende gruplayarak gösterir. Bilanço mizandan türetilir; mizan kaynak, bilanço sunumdur.
Hayır, yalnız matematiksel dengeyi gösterir. Bir tutar yanlış hesaba ama hem borç hem alacak tarafına doğru yazıldıysa mizan yine tutar. Yani mizan “eksik kayıt” hatasını yakalar, “yanlış hesap” hatasını yakalamaz — ikincisi için hesapların içeriğine bakmak gerekir.
Zorunlu değil ama işe yarar. En azından ters bakiye ve beklenmedik büyüklük kontrollerini yapabilmek, mali müşavirle yapılan görüşmeyi kısaltır ve ay sonunda çıkan sürprizleri azaltır.
Resmî zorunluluk dönemsel olsa da yönetsel amaçla aylık, hatta hareketli işletmelerde iki haftada bir bakmak faydalıdır. Fark ne kadar erken görülürse kaynağını bulmak o kadar kolaydır.
Mizandaki farkların çoğu ön muhasebedeki eksik kayıttan doğar. Fatura, tahsilat ve gider akışınızı sisteme alalım — farkı ay sonunda değil oluştuğu gün görün.